مجله خبری تشریفات

مسجد روضه خوان طوسی (استکانِعُ الشّیخ الطّوسی) از مشهورترین و کهن‌ترین مساجد نجف و محل دفن روضه خوان طوسی (درگذشت ۴۶۰ق) میباشد. این مسجد که در حوالی مقبره امیرالمؤمنین(ع) جای دارد، افزون بر جای نماز و عبادت، محل برگزاری دروس حوزه علمیه نجف نیز بوده و بارها بازسازی و نوسازی تشریفات مشهد گردیده است.

تاریخچه
مسجد طوسی در واقع، منزل روضه خوان طوسی بود. وی بعد از حمله به منزلش و حریق زدن کتابخانه‌اش در بغداد، به نجف پشتیبانی آورد و در مکانی در حوالی بقعه امام علی(ع) سکونت کرد. منزل وی محل درس دادن و تألیف بود تا این که بعداز وفات روحانی، مطابق وصیت وی، به محل دفنش و آنگاه به مسجد تبدیل شد.[۱]

بقعه روحانی طوسی در مسجد
حالت مکانی
مسجد روحانی طوسی در شمال مقبره امام علی(ع) جای دارد که خیابان منتهی به صحن مقبره «شارعُ الطّوسی» و درب ورودی بقعه «باب روحانی طوسی» اسم گرفته میباشد. عمده فضای مسجد را شبستانی سرپوشیده فرا گرفته و قسمت شمالی مسجد، آرامگاه روضه خوان طوسی میباشد. صحن مسجد هم بقعه خانوادگی آل بحرالعلوم میباشد که قبر سید محمدمهدی بحرالعلوم (متوفای ۱۲۱۲ق) و فرزندان وی در آن‌جاست.[۲] این مسجد به انگیزه عمر و تاسیس خیابان، یکسری توشه تجدید بنا و مرمت شد‌ه‌است.[۳]

کلاس درس آخوند خراسانی در مسجد طوسی
محل دروس حوزوی
مسجد طوسی از مجال حضور روضه خوان طوسی و بعد از آن، افزون بر جای عبادت و نماز جماعت، همواره یک کدام از مرکزها درس دادن حوزه نجف نیز به شمار می‌رفته و عالمانی نظیر آخوند خراسانی و سید محمدباقر صدر، آن را محل درس خود قرار داده بودند.[۴]

پانویس
انصاری، موقوفات ایرانیان در عراق، ۱۳۷۳ش؛ علوی، راهنمای مصور مهاجرت زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۵۱.
انصاری، موقوفات ایرانیان در عراق، ۱۳۷۳ش.
علوی، راهنمای مصور هجرت زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۵۱.
انصاری، موقوفات ایرانیان در عراق، ۱۳۷۳ش.
منابع
انصاری قمی، محمدرضا، موقوفات ایرانیان در عراق، وقف ارثیه جاویدان، فصل بهار ۱۳۷۳ش، شماره ۵.
علوی، سیداحمد (توده)، راهنمای مصور مهاجرت زیارتی عراق، قم، پر اسم و رسم، ۱۳۸۹ش.
نبو
روضه خوان طوسی
استادان
ابن عبدون • سید مرتضی • روضه خوان اثرگذار • ابن غضائری
شاگردان
ابوالصلاح حلبی • محمد بن علی کراجکی • ابوعلی طوسی
اثر ها
تهذیب الاحکام • الاستبصار • الخلاف • الغیبة • رجال • حزم الاصول • مصباح المتهجد • الامالی • الفهرست • المبسوط • تعبیر تبیان • النهایة • فهرست اثرها
مرتبط
کنگره هزاره روحانی طوسی • طوس • مسجد روضه خوان طوسی • بغداد • کتاب ها اربعه • حوزه علمیه نجف
روحانی اثرگذار
نبو
حوزه علمیه
عراق
حیطهها
حوزه علمیه بغداد • حوزه علمیه نجف • حوزه علمیه حله • حوزه علمیه سامرا • حوزه علمیه کربلا
مدرسه ها
مکتب آیت‌الله بروجردی • مکتب آخوند • مکتب سید یزدی • مکتب خلیلی • مکتب شربیانی • فهرست مدرسه ها علمیه نجف • مکتب قوام • جامعة النجف الدینیة • مکتب غرویه • مکتب قزوینی • مکتب ایروانی • مکتب بخارایی
مرتبط
مسجد هندی • مسجد روحانی انصاری • مسجد روحانی طوسی • مسجد جواهری
کشور ایران
حیطهها
حوزه علمیه قم • حوزه علمیه قم در عصر معاصر • حوزه علمیه قم (روزگار جمهوری اسلامی) • حوزه علمیه خراسان • حوزه علمیه اصفهان • حوزه علمیه ری • حوزه علمیه طهران • جامعة الزهراء
مدرسه ها
مکتب حقانی • مکتب آقا باباخان • مکتب آقابزرگ کاشان • مکتب جده گران قدر • مکتب جده خرد • مکتب چهارباغ اصفهان • مکتب فیضیه • مکتب علمیه آیت‌الله گلپایگانی • مکتب پریزاد • مکتب سپهسالار • مکتب مروی • مکتب آیت‌الله بروجردی • مکتب حجتیه • مکتب خیرات‌خان • مکتب میرزا جعفر • مکتب دو در • مکتب نواب • مکتب عباسقلی‌خان • مکتب جهانگیرخان • مکتب طالبیه • مکتب دارالشفاء • مکتب ستیه • مکتب رضویه • مکتب نیم‌آورد • مکتب پیاله‌گران • فهرست مدرسه های علمیه طهران • فهرست مدرسه ها علمیه اصفهان • فهرست مدرسه ها علمیه مشهد • مکتب مجتهدی • مکتب آخوند • مکتب صدر بازار • مکتب صدر طهران • مکتب فیلسوف‌الدوله طهران • مکتب علمیه معمارباشی • مکتب صالحیه قزوین • مکتب علمیه روحانی عبدالحسین • مکتب علمیه سلیمانیه • مکتب ملا راست گو قمی • مدرسه نرجس • مکتب علمیه آیت‌الله موسوی‌نژاد
تشکیلات
جامعه مدرسین • شورای خوب • محل کار تبلیغات • راس رئیس • مجمع نمایندگان طلاب
مرتبط
جامعة المصطفی العالمیة • پژوهشگاه علم ها و فرهنگ و تمدن اسلامی • راس تخصصی شیعه‌شناسی • راءس پژوهش ها رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان • سید پیامبر موسوی تهرانی • محمدتقی ستوده • همایش کتاب سال حوزه • فهرست اثر ها برگزیده همایش کتاب سال حوزه • همایش ملی فقه هنر
لبنان
حوزه علمیه جبل‌برهان • فهرست مدرسه های علمیه لبنان • المعهد الشرعی الاسلامی
هند
مدرسة الواعظين • مکتب ایمانیه • مکتب ناظمیه • مکتب جوادیه • پادشاه المدارس • جامعة الزهراء
اصطلاحات
آخوند • آیت‌الله • حجت‌الاسلام • ثقة‌الاسلام • روحانی‌الاسلام • علامه • مرجع تاسی • مباحثه • درس بیرون • اجتهاد • اذن اجتهاد • مجتهد • اذن قصه • روحانی اذن • حجره • عمامه • شهریه • تقریرنویسی
دروس
نظام درسی • فقه • اصول • حدیث • تعبیر • حرف • فلسفه • رجال • درایه • ادبیات عرب
رسانه‌ها
خبرگزاری حوزه • خبرگزاری رسا
روحانیت
نبو
نجف
جای ‌های زیارتی
مقبره امام علی(ع) • وادی‌السلام • مرقد کمیل بن زیاد • جایگاه رأس الحسین
مساجد
مسجد حنانه • مسجد عمران بن شاهین • مسجد هندی • مسجد روحانی طوسی • مسجد روضه خوان انصاری • مسجد الخضراء • مسجد جواهری
مدرسه ها علمیه
حوزه علمیه نجف • مکتب آخوند • مکتب آیت‌الله بروجردی • مکتب خلیلی • مکتب سید یزدی • مکتب شربیانی • فهرست مدرسه ها علمیه نجف • مکتب قوام • جامعة النجف الدینیة • مکتب غرویه • مکتب قزوینی • مکتب ایروانی • مکتب بخارایی
کتابخانه‌ها
کتابخانه بقاع امام علی • کتابخانه آیت‌الله حکیم • کتابخانه علامه امینی • فهرست کتابخانه‌های نجف
متعلق
فهرست مدفونان در مقبره امام علی(ع) • جماعة العلماء فی النجف الاشرف • الاضواء الاسلامیه • مشعل‌گردانی • صحن حضرت فاطمه(س) • جمعیة منتدی النشر • انتفاضه شعبانیه • قبیله حکیم • حمله ها وهابی‌ها به نجف
کربلا
نبو
مساجد
ایالات متحده عربی
مسجدالحرام • مسجدالنبی • مسجد قبا • مسجد شجره • مسجد ردالشمس • مسجد خیف • مسجد غدیر خم • مسجد قبلتین • مسجد تنعیم • مسجد الاجابة (مکه) • مسجد الاجابة (مدینه) • مسجد جن • مسجد غمامه • مساجد سبعه • مسجد حمزه (مدینه) • مسجد علی بن ابی‌طالب (مدینه)
عراق
مسجد کوفه • مسجد سهله • مسجد براثا • مسجد حنانه • مسجد روضه خوان طوسی • مسجد روضه خوان انصاری • مسجد هندی • مسجد الخضراء • مسجد صعصعه • مسجد زید بن صوحان • مسجد عمران بن شاهین • مسجد الحمراء • مسجد جامع بصره • مسجد جواهری
جمهوری اسلامی ایران
مسجد جمکران • مسجد گوهرشاد • مسجد آقابزرگ کاشان • مسجد جامع اصفهان • مسجد امام اصفهان • مسجد حکیم اصفهان • مسجد سلماسی • مسجد روضه خوان لطف‌الله • مسجد جامع یزد • مسجد اعظم قم • مسجد امام حسن عسکری قم • مسجد سید اصفهان • مسجد امام خمینی • مسجد سید عزیز‌الله • مسجد کبود • مسجد نصیرالملک • مسجد جامع قم • مسجد جامع کرمان • مسجد ملک کرمان • مسجد ارک طهران • مسجد نماینده قانونی شیراز • مسجد کرامت • مسجد فیل • مسجد هدایت طهران • مسجد جامع عتیق شیراز • مسجد لرزاده • مسجد مالک‌الامر تبریز • مسجد الجواد • مسجد جاوید • مسجد امین‌الدوله • مسجد ابوذر (طهران) • مسجد جلیلی • مسجد قبا (طهران) • مسجد جامع نارمک • مسجد فرط
فلسطین
مسجدالاقصی • مسجد صخره
سوریه، مصر، یمن و...
مسجد جامع اموی، مسجد حکم دهنده مصر • مسجد جیوشی، مسجد امام علی صنعا • جامع الامام الصادق (بحرین)
مرتبط
مسجد • مسجد جامع • محراب • مناره • منبر • عمران مسجد • خبرگزاری شبستان • روز جهانی مسجد
نماز • مسجدالنبی

اساتید
شیعه
بابا وی علی بن احمد عاملی جبعی، درگذشته ۹۲۵ق
پژوهشگر کرکی درگذشته ۹۳۸ق
روحانی محمد بن مکی حکیم و فیلسوف در دمشق
سید حسن بن جعفر کرکی در کرک نوح
شمس الدین محمد بن مکی دمشقی
روضه خوان احمد بن جابر
روضه خوان جمال الدین احمد بن روحانی شمس الدین محمد بن خاتون عاملی
اهل‌سنت
شمس الدین بن طولون دمشقی حنفی در دمشق
روضه خوان محیی الدین عبدالقادر بن ابی الخیر غزی
روحانی شمس الدین بن ابی اللطف مقدسی در بیت‌المقدس
روحانی شهاب الدین احمد رملی
ملا حسین جرجانی
ملا محمد استرآبادی
ملا محمدعلی جیلانی (سید محسن امین می‌نویسد: ممکن میباشد این سه (جرجانی، استرآبادی، جیلانی)، شیعه تشریفات مشهد بوده باشند)
شهاب الدین بن نجار حنبلی
روضه خوان ابوالحسن بکری
زین الدین جرمی مالکی
روضه خوان ناصرالدین ملقانی مالکی
روحانی ناصر الدین طبلاوی شافعی
روضه خوان شمس الدین محمد نحاس
روحانی عبدالحمید سمنهودی
روحانی شمس الدین محمد بن عبدالقادر ذهنی شافعی
روضه خوان عمیره
روضه خوان شهاب الدین بن عبدالحق
روحانی شهاب الدین بلقینی
روضه خوان شمس الدین دیروطی[۲۱]
شاگردان
نورالدین علی بن حسین موسوی عاملی، داماد شهید ثانی
سید علی حسینی جزینی عاملی، معروف به صائغ
حسین بن عبدالصمد عاملی بابا روضه خوان بهایی
علی بن زهره جُبَعی
سید نورالدین کرکی عاملی
بهاءالدین محمد بن علی عودی جزینی، دارای اسم و رسم به ابن العودی
روحانی محی الدین بن احمد میسی عاملی
سید عزالدین حسین بن ابی الحسن عاملی
روضه خوان تاج الدین بن هلال جزائری[۲۲]
اثر ها

موسوعة الشهید الثانی
نوشته ی علمیٔ مهم: فهرست اثرها شهید ثانی
شهید ثانی اثر ها گوناگونی در موضوعات گوناگون نوشته میباشد. سید محسن امین، ۷۹ تاثیر او را (اعم از کتاب، کناره، رساله) اسم میبرد.[۲۳] تمامی کتاب‌ها و رساله‌های وی در تیم‌ای ۲۹ جلدی با تیتر «موسوعة الشهید الثانی» عده شد‌ه‌است.[۲۴]برخی از اثرها او عبارتند از:

روض الجنان فی تفصیل ارشادوراهنمایی الاذهان
مسالک الافهام فی تفصیل شرائع الاسلام
الفوائد العلیة فی تفصیل النفلیة،نفلیه رساله مختصر فقاهتی از شهید اولیه میباشد.
المقاصد العلیة فی گستردن الألفیة
مناسک الحج الکبیر و مناسک الحج الصغیر
الروضة البهیة فی گستردن اللمعة الدمشقیة
رسالة فی تفصیل بسمله
حقائق الایمان
منظومة فی النحو و تفصیل آن
حزم القواعد الأصولیة لتفریع الاحکام الشرعیة
غنیة القاصدین فی اصطلاحات المحدثین
رسالة فی الأدعیة
رسالة فی آداب الجمعة
البدایة فی دانش الدرایة و گستردن آن، شهید ثانی اول دانشمند شیعی میباشد که دست به تألیف مهمی در درایة الحدیث زده میباشد[۲۵]
کتاب فی الأحادیث، مشمول ۱۰۰۰حدیث که از «مشیخه» حسن بن دوستداشتنی گزینش گردیده است.[۲۶]
منیة المرید فی وقار المفید و المستفید، در آداب یاد دادن و تعلم که کتابی فوق‌العاده اثر گذار در باب یادگرفتن و تربیت می باشد
مسکّن الفؤاد عند فقد الاحبة و الاولاد، این کتاب را بعد از اتفاقٔ تلف کردن یک‌سری فرزند، در تسلی خیال و خاطر خود و بقیه افراد، نگاشته میباشد
کشف الریبة عن احکام الغیبة[۲۷]
اشعار
از شهید ثانی اشعار متعددی در اختیار وجود ندارد. مثال‌ای از اشعار او، سروده‌ای میباشد از هنگام زیارت قبر نبی(ص) در سال ۹۴۳هجری قمری. این اشعار را سید محسن امین در اعیان الشیعه نقل نموده است:

صلاة و تسلیم علی أشرف الوری
مَن فضله ینبو عن الحد و الحصر
و مَن قد رقی السبع الطباق بنعله
و عَوَّضه اللّٰه البُراقَ عن المُهْر
و خاطبه اللّٰهُ العَلیُّ بحبه
شفاهاً و لم یحصل لعبد و لا حرّ
عُدولی عن تعداد فضلک لائق
یَتک تکّ لسانی عنه فی النظم و النثر
و ما ذا یقول الناس فی مدح اینجانب أتت
مدائحه الغرّاء فی سفت الذکر
سعیت إلیه عاجلاً همت عاجز
بعبء ذنوبی جمّة أثقلتْ ظهری
و لکن ریح الشوق حَرَّک همتی
و روحُ الرجا مع ضعف نفسی و مع فقری
و اینجانب عادة العرب الکرام بوفدهم
إعادته بالخیر و الحبر و الوفر
و جادوا بلا وعدٍ مَضی لنزیلهم
فکیف و قد أوعدتَنی الخیر فی مصر
فحقّق رجائی سیدی فی زیارتی
بنیل مُنای و الشفاعة فی حشری[۲۸]
ترجمه: درود و سلام بر برگزیدگان آدم که فضائلش افزون‌خیس از حد شمارش میباشد.

آن که پا بر هفت گنبد گردون بنیان.

و خدا به مکان اسب، درخشان به وی عطا فرمود.

خدای والا با او کلام ذکر کرد، که هیچ‌کسی تا به امروز بدان افتخار نائل نیامده میباشد.

از شمردن فضائلت به عبارتی بِه که دست کشم.

چون زبانم از بیانش، چه به شعر و چه به نثر عاجز میباشد.

مرمان چه می توانند اعلام‌کرد در مدح و حمد هر کس ستایشش در قرآن مجید آمده میباشد؟

عاجزانه و لنگ لنگان با توشه گران گناه که بر دوشم سنگینی می‌نماید به سویش شتابان آمدم.

با وجود ناتوانی‌روحی و بی نوائی‌ام، باد‌ملایم شوقش.

و روح آرزو به لطفش، عزم‌ام را به تکاپو درآورد تا روانه کویش شدم.

اعرابِ میهمان نواز عادتشان اینگونه میباشد که هر کسی بر آن ها فرود آید با نعمت فراوان و نه بسیار بر میشود.

هرچند به وی وعده پذیرایی نداده باشند این در حالی میباشد که تو(فرستاده) در شهر به اینجانب وعده نه و محرک داده‌ای.

سرور اینجانب! اکنون که به دیدار و میهمانی‌ات شتافته‌ام، من را به آرزوهایم برسان و در روز رستاخیز شفیعم باش.

شهید شدن و کیفیت آن
دربارهٔ سبب ساز قتل او دو ماجرا میباشد: یکی‌از اینکه در جریان قضاوت فی مابین دو نفر، فرد محکوم، نزد حکم کننده صیدا می‌رود و این حاکم از پاد شاه روم (پادشاه سلیمان) میخواهد که شهید را به جرم بدعتگذاری و بیرون بودن از مذهبها چهارگانه اهل سنت، بازداشت نماید.[۲۹]دوم اینکه عده ای از سنیان به رستم پاشا وزیر اعظم فرمانروا سلیمان گفتند که روحانی زین الدین [شهید ثانی] ادعای اجتهاد دارااست و اکثری از علمای شیعه به نزدش می روند و کتاب‌های امامیه را از وی فرامی‌گیرند و قصدشان از این شغل تبلیغ شیعه میباشد. از این رو، رستم پاشا افرادی را برای دستگیری شهید، که آن هنگام در مکه بود، ارسال کرد. به این روش، اورا در مکه بازداشت کردند و به استانبول بردند و سوای اینکه اورا نزد شاه ببرند کشتند. تاریخ شهادتش را ۵ ربیع‌الاول ۹۶۵ق. در سن ۵۴ سالگی گفته‌اند و اینکه جسدش را سه روز رها کردند و آن‌گاه به دریا انداختند.[۳۰]

رؤیای شهیدشدن
روضه خوان حسین بن عبدالصمد حارثی، بابا روحانی بهایی میگوید: روزی بر شهید ثانی وارد شدم و اورا متفکر یافتم. وی در خویشتن فرورفته بود. انگیزه این موقعیت را از وی جویا شدم. به اینجانب اظهار‌کرد: برادرم! اینگونه میپندارم که اینجانب دو‌مین شهید باشم، چون در فقیه رؤیا سید مرتضی دانش الهدی را دیدم که مجلس ضیافتی تشکیل داده و علماء و پژوهشگران امامیه و شیعه در آن کمپانی داشتند. زمانی اینجانب وارد مجلس شدم، سید مرتضی از جا برخاست و به اینجانب شادباش بیان کرد و دستورداد که در کنار شهید نخستین بنشینم.[۳۱]

امداد به نبی(ص)
جبرئیل در برهه زمانی رسالت فرستاده(ص) همواره اما و همراه وی بود:

تفصیل صدر رسول(ص) و پاک سازی آن به دست وی و میکائیل اجرا گرفت.[۴۹]
وضو تصاحب کردن و نماز تلاوت را به فرستاده(ص) یاد دادن بخشید.[۵۰]
در معراج همسفر و راهنمای حضرت نبی(ص) بود،[۵۱] ولی وی در سدرة المنتهی از ملازمت و همراهی فرستاده(ص) تشریفات مشهد بازماند.[۵۲]
زمانی که رسول(ص) می‌خواست رسالتش را به خانواده‌اش ابلاغ نماید،[۵۳] جبرئیل بر جاری ساختن این دستور تأکید کرد.[۵۴]
وی رسول(ص) را از توطئۀ کفار برای قتل وی قبل از سفر با خبر ایجاد کرد.[۵۵]
در غزوۀ بدر، وی به یاروهمدم هزاران فرشته به کمک نبی(ص) و اصحابش شتافت.[۵۶]
جبرئیل همواره قبل از ورود بر نبی(ص) از وی اذن می‌گرفت. جای حضور جبرئیل در مسجدالنبی جایگاه جبرئیل اسم گرفته میباشد.[۵۷] نبی(ص) هر سال یک توشه در ماه رمضان قرآن را بر جبرئیل عرضه می کرد.[۵۸] نقل شده وی شصت هزار رتبه بر نبی اکرم(ص) فرود آمده میباشد.[۵۹]

مواعظ جبرئیل به نبی(ص):

«قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) لِجَبْرَئِيلَ عِظْنِي فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ عِشْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مَيِّتٌ وَ أَحْبِبْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مُفَارِقُهُ وَ اعْمَلْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مُلَاقِيهِ شَرَفُ الْمُؤْمِنِ صَلَاتُهُ بِاللَّيْلِ وَ عِزُّهُ كَفُّهُ عَنْ أَعْرَاضِ النَّاسِ».
امام درست گو (ع) قصه کرده كه پيامبر معبود (ص) به جبرئيل فرمود: من‌را ارشادوراهنمایی كن و وی اذعان کرد: ای محمّد هر چه‌ می خواهی معاش کن‌ که‌ آخر و عاقبت خواهی مرد و هر کس را كه‌ خواهی دوست‌ بدار كه‌ در غایت از وی غیروابسته خواهی شد! و هر كاری را که‌ بخواهی جاری ساختن ده که‌ بالاخره‌ به‌ آن‌ را خواهی رویت کرد و بدان‌ كه‌ شرف‌ مؤمن‌ در قيام‌ وی به‌ نماز در شب‌هاست و عزّت‌ وی در تعرّض نکردن به آبروی عموم میباشد.

منبع: روضه خوان صدوق، خصال، ج۱، ص۷

رؤیت جبرئیل
مطابق احادیث، جبرئیل برای آوردن وحی گاهی در صورت واقعی خویش، گاهی به صورت جوانی خوش‌روی، و وقتی به طور نامرئی ظواهر میشد.[۶۰]

فیس حقیقی وواقعی
سازه بر احادیث کتاب ها اهل سنّت و شیعه،[۶۱] فرستاده(ص) دوبار در عرش اعلی و سدرة المنتهی جبرئیل را در شکل حقیقی و واقعی‌اش رؤیت نموده است.[۶۲]

نیز گفته‌اند: یک توشه فرستاده(ص) او‌را در حالی که میان افق و زمین بر «کرسی» نشسته بوده، چشم و آن گاه نشانه‌ها سورۀ مدثر بر وی نازل گردیده‌است.[۶۳] در وصف شکل واقعی جبرئیل بعضی گفته‌اند: وی ششصد پر و بال مرتب به دُر و مروارید دارااست و در عظمت، مشرق و مغرب فقیه را لبریز می‌نماید.[۶۴]

شکل انسانی
در روایتی رسول(ص) فرمود: جبرئیل غالباً با چهرۀ جوان خوشرویی به اسم دحیه کلبی بر وی ظواهر می‌گردیده است[۶۵] و حتی گفته‌اند: بعضی صحابه و نیز عایشه جبرئیل را با این شمایل چشم و گمان برده بودند وی دحیۀ کلبی میباشد.[۶۶]

طبق بعضا احادیث اهل سنت، جبرئیل یک توشه در صورت مردی برای یاد دادن آئین به در میان صحابه آمد.[۶۷] وی معمولاً همانند مرد بی آلایش با خرقه‌ای سبز رنگ بر بدن و عمامه‌‌ای ابریشمی بر راز، سوار بر اسب یا این که استر ظواهر میشد.[۶۸]

کمک امامان(ع)
طبق روایات، امامان شیعه نیز از امداد و پناه جبرئیل سود‌مند بوده‌اند. چنانکه علامه مجلسی[۶۹] بابی با این تیتر باز و روایات بخش اعظمی نقل نموده است.

نیز اورده شده میباشد جبرئیل «دعای لیلة السبت» را به حضرت علی(ع) فراگرفت[۷۰] و بعد از درگذشت نبی اکرم(ص) مطالبی را بر حضرت فاطمه(س) القا کرد که حضرت علی(ع) آنان را در مصحفی، دارای اسم و رسم به مصحف فاطمه(س)، نگاشته میباشد.[۷۱]

تفاوت رسول، پیامبر و امام
در گروه‌ای از احادیث، تفاوت «پیامبر»، «فرستاده» و «امام» از دید چگونگی نزول جبرئیل بر هر کدام اورده شده میباشد. چنانکه فرستاده جبرئیل را می‌بیند و با وی کلام می‌نماید، فرستاده او‌را در خواب می‌بیند و صدایش را می‌شنود و امام صرفا صدایش را می‌شنود. صفار قمی[۷۲] این روایات را در بابی با همین تیتر گرد آورده میباشد.[۷۳]

در قصص انبیاء
جبرئیل در قصص انبیا نیز نقشی ممتاز داراست، به این دلیل‌که مربی و مددکار همۀ انبیا از بشر تا عیسی بوده میباشد. وی به حضرت بشر زراعت و نحوۀ به کارگیری از آهن و مناسک حج، به نوح ساختن کشتی و به حضرت داود(ع) ساختن زره را فراگرفت؛ ابراهیم(ع) را از حریق نمرود رهانید؛ اسماعیل(ع) را هنگام ذبح و یوسف را فرصت افکنده شدن در چاه کمک رساند و برای حفاظت از موسی در نزاع با فرعونیان، آن ها را به دریای سرخ کشاند و غرق کرد. اکثر این ماجرا‌ها را کعب الاحبار و وَهْب بن مُنَبِّه (که اشخاصی ناموثق می‌باشند) قصه کرده‌اند و به گستردن در قصص الانبیای ثعلبی[۷۴] آمده میباشد.

وصلت پیش از احرام
درباره فرصت تزویج رسول(ص) با میمونه اختلاف حیث وجود دارااست، بعضا این وصلت را در وقتی دانسته‌اند که نبی برای عمرة القضا احرام بسته بود؛ البته گزارش‌های اکثری نیز می باشد که مبنی بر آن، نبی پروردگار(ص) میمونه را در ماه شوال سال عمره قضاء قبل از آنکه برای عمره احرام ببندد برای خویش عقد کرد و در ناحیه سرف با وی عروسی کرد.[۱۹] براین اساس تزویج او و حتی عروسی، پیش از احرام بستن در عمره القضاء بوده میباشد. از صفیه دختر شیبه پرسیدند آیا نبی آفریدگار(ص) در حالی که برای عمره احرام بسته و محرم بود میمونه را عقد کرد؟ اعلام کرد: خیر، به آفریدگار قسم و سوگند فرستاده آفریدگار اورا در حالی عقد کرد که هیچ‌کدام محرم نبودند.[۲۰] این قضیه تا بدان‌جا محل مشاجره بوده که قدمت بن عبدالعزیز به یکی صحابه طومار می‌نویسد و دراین باره از او پرسش می‌نماید. وی در جواب میگوید: رسول(ص) در حالی که محرم عدم وجود از وی خواستگاری نمود و در حالی که محرم خلا با وی زفاف تشریفات مشهد کرد.[۲۱]

ساختمان به دور قبر میمونه در حیطه نواریه، مکه
جانبداری از امام علی(ع)
از احوالات وی بعداز وفات رسول(ص) اگاهی چندانی در مشت وجود ندارد؛ ولی برخی از کم روایاتی که از او اورده شده، حکایت از ارادت خاص به امام علی(ع) دارااست. از یزید بن اصم بیان شده که «شقیر(سفیر) بن شجره عامری از کوفه به مدینه آمد و از خاله‌ام میمونه اذن ورود خواست. بعداز ورود، میمونه از انگیزه داخل شدن وی پرسید. آن مرد اعلام کرد: زیرا فی مابین عموم اختلاف افتاده، ترسیدم که فتنه، منرا در برگیرد از این‌رو از کوفه بیرون شدم. میمونه اعلام کرد: آیا تو با علی(ع) بیعت کرده بودی؟ مرد خاطرنشان کرد: آری. اعلام‌کرد: پس برگرد و از صف وی مستقل نشو، به خداوند عهدوپیمان وی خیر منحرف میباشد و خیر گم راه می‌نماید. مرد اذعان کرد:‌ ای مامان، آیا حدیثی از پیامبر معبود(ص) درباره علی(ع) ماجرا می کنی؟ میمونه اعلام کرد:

فرستاده خداوند(ص) فرمود: علی آرم حق و درفش هدایت میباشد. علی خنجر خداست که بر کافران و منافقان آخته میباشد. هرکه اورا دوست بدارد، به دوستی اینجانب او را دوست داشته و هرکه با او دشمنی نماید به دشمنی اینجانب با او معاند گردیده و هرکه اینجانب یا این که علی را معاند دارااست، در حالی آفریدگار را ملاقات می‌نماید که اورا حجتی نباشد.[۲۲]

بقاع میمونه در میان سال‌های ۱۲۶۴ و ۱۲۶۸ق.[۲۳]
شخصیت روایی
میمونه احادیثی از نبی(ص) قصه نموده است. راوی مهم ماجرا‌های وی خواهرزاده‌اش یزید بن أصمّ میباشد.[۲۴] افزون بر وی، ابن عباس،[۲۵] و دیگر افراد نیز از وی روایاتی نقل کرده‌اند. در کتاب‌های درست مسلم و بخاری از وی حدیث نقل گردیده است.[مستلزم منبع]

درگذشت
در سال وفات میمونه اختلاف میباشد. سازه بر نقل طبری و ابن‌ سعد وی در سال ۶۱ هجری قمری در سن ۸۰ یا این که ۸۱ سالگی از عالم رفت و بر این مبنا، واپسین همسر رسول بود که رحلت کرد.[۲۶] اما بنابر قولی دیگر، میمونه در سال ۵۱ هجری قمری بعد از برگشت از مسافرت حج، در ناحیه سرف از عالم رفت.[۲۷] ابن عباس بر پیکر او نماز خواند[۲۸] و اورا طبق وصیتش به عبارتی‌جا (که محل وصلت وی با نبی پروردگار(ص) بود)، به خاک سپردند.[۲۹]

پانویس

نَفَقه، به هزینه های ضروری مانند طعام، پوشاک و مسکن گفته می شود که برای گذران معاش ما یحتاج میباشد. تزویج، خویشاوندی و ملکیت از اسباب و اثاث وجوب آن تشریفات مشهد می‌باشند.[۱]

نفقه پدر و مادر و فرزندان در شکل نیازمندی و نفقه زنِ دایم، واجب، و نفقه بقیه فامیل مستحب میباشد. نفقه همسر در شکل نشوز یا این که جدایی ساقط می‌گردد.

در لغت و اصطلاح
نفقه در لغت به معنای هزینه، خرج روزانه و خرجی و نفقه دادن نیز به معنای ذمه ‌دار زندگی دیگری شدن و هزینه زندگی او‌را دادن میباشد. در اصطلاح فقه نیز مالی را گویند که برای ادامه معاش بر طِبْقِ اکنون افراد مورد نیاز میباشد و آن عبارت میباشد از خرج غذا، پوشاک و مسکن.[۲] فقها کمتر به معنا نفقه اشاره کرده، بیشتر مصادیق آن را بیان نموده‌اند. از دید آنها تزویج، خویشاوندی و مالکیت( مالکیت نسبت به برده و حیوان‌ها) منجر نفقه میشود.[۳]

در قرآن
در آیاتی از قرآن به نفقه اشاره گردیده است.

«وَ عَلی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ كِسوَتهُنَّ بِالمَعْرُوفِ؛ (تأمین طعام و پوشاک ما‌درها شیردهنده به صورت لایق و متعارف بر ذمه بابا فرزند میباشد.)»[۴]
«اَلرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّـهُ بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ...؛ (مردان، سرپرست زنانند، به جهت برتریهایی که خدا (از لحاظ نظام اجتماع) برای برخی نسبت به بعضا دیگر قرار داده میباشد و به جهت انفاقهایی که از اموالشان (درباره ی زنان) می‌نمایند.)[۵]
نفقه همسر
نفقه زن بر ذمه شوهر میباشد و در پرداخت آن نیازمندی شرط وجود ندارد.[۶] نفقه همسر می بایست در رده و شأن وی باشد. تحت عنوان مثال در صورتی همسر پیش از وصلت خادمی داشته میباشد تأمین آن جزو نفقه محسوب می‌شود.[۷]. از نگاه فقاهتی نفقه زن مقدار معینی ندارد و ملاک، رفع نیازهای عرفی وی میباشد، مانند: غذا، پوشاک و مسکن.[۸]

واحد سنجش نفقه
میزان انتخاب ترازو نفقه زن در فقه آیتم اختلاف میباشد. بضاعت و توان و تنگدستی زوج(مرد)، اوضاع و احوال زوجه(زن) و یا این که هر دو، ترازو نفقه دانسته گردیده‌اند. مثلا مستندات میزان بودن بضاعت و توان و تنگدستی زوج در فقه شیعه، آیه ۷ سوره جدایی میباشد.[۹] البته معارضان این حیث برآن‌اند که زوج آنچه از نفقه را که میتواند بایستی (بر پایه ی با شؤون زوجه) بپردازد و سایر آن فقهی بر ذمه وی خواهد بود، آنان به ادامه همین آیه استناد می‌نمایند.[۱۰] به لحاظ صاحب و مالک جواهر می‌قدرت اظهار کرد آیه درباره نفقه غیر زوجه میباشد که با ناتوانی انفاق کننده ساقط میگردد.[۱۱]

برخی فقهای شیعه به حق باطل برای زوجه در شکل ناتوانی زوج از پرداخت نفقه معتقدند. مستند آنها آیه ۲۲۹ سوره بقره میباشد.[۱۲] از حیث آن ها، نگاه داشتن زوجه فارغ از پرداخت نفقه «امساک به دارای شهرت» وجود ندارد و در شکل فقدانِ حکم دهنده، زوجه حق باطل دارااست. بیشتر فقهای شیعه معتقدند زوجه اینگونه حقی ندارد.[۱۳]

احکام
نفقه زن در طی توده بر ذمه شوهر میباشد.
نفقه زوجه همیشگی واجب میباشد.
نفقه زن در شکل نشوز یا این که جدایی ساقط میگردد.
ارتداد سبب ساز سقوط نفقه میشود.[۱۴]
نفقه مملوک، حتی زنبور عسل و کرم ابریشم، بر مالکش واجب میباشد.
بر صاحب حیوان واجب میباشد آنچه حیوان نیاز دارااست برایش تهیه و تنظیم خواهد شد؛ مانند:
تناول کردن، آشامیدن و محل استراحت. صاحب و مالک آن نیز تفویض دارااست که به وی علف بدهد یا این که آن را برای چریدن در چراگاه رهایش نماید.

در حالتی که صاحب از دادن نفقه به حیوان- در حالتی‌که چه به طور آزاد کردن و چریدن در چراگاه به قدر کفایت- دوری ورزد، زور میگردد آن را بفروشد، یا این که هزینه های آن را تأمین نماید و یا این که در شرایطی‌که گوشتش قابل به کارگیری میباشد آن را ذبح نماید.[۱۵].

سید کاظم رشتی از علمای تعالی شیخیه و طلبه و مفسر آراء روحانی احمد احسائی مؤسس طریقۀ شیخیه میباشد. وی بعداز احسائی کرسی درس دادن را به دست گرفت و دومی رهبر مدرسه شیخیه بود. بعد از او یکسری بدن شاگردان و پیروانش ادعای نیابت کردند برای مثال محمد کریم ومهربان‌خان و ملاحسن میرزای گوهر و نیز علی‌محمد باب مؤسس بابیه اشاره تشریفات مشهد نمود.[۱]

معاش‌طومار
سید کاظم رشتی (رشت ۱۲۰۵-کربلا ۱۲۵۹ق) فرزند سید قاسم رشتی حائری از علمای معرف شیخیه میباشد.[۲] او در رشت دیده به جهان گشود. بعضی به دنیا آمدن او را ۱۲۱۲ گفته‌اند که با دقت به جایگاهش در طی احسائی غلط به لحاظ میرسد.[۳]

جد سیدکاظم، سیداحمد از علمای مدینه بود که پیرو سرایت طاعون به رشت مسافرت کرده بود. سید کاظم در محل تولد خویش، رشت، درس را استارت کرد. برای کامل شدن درس‌ها قصد هجرت داشت که با مخالفت خانواده مواجه شد. به‌دنبال رؤیایی، نزد احمد احسائی به یزد رفت و در درس او حضور یافت.[۴] تاریخ این مهاجرت به روشنی معین وجود ندارد البته در نزدیکی سال ۱۲۲۹ میباشد.[۵]

سید کاظم رشتی در سفرهای احسائی، همراه او بود. اگرچه ملازمت و همراهی وی با روحانی در مسافرت طهران[۶]، تردیدآمیز میباشد. روحانی احمد بعد از آنکه محمدتقی برغانی در قزوین او‌را تکفیر کرد،[۷] به عتبات عالیات رفت و در‌این هجرت، سید کاظم را به اقامت در کربلا دستور داد.[۸] سید کاظم در‌این زمان به رشت مسافرت کرد و رسالة السلوک را در ۱۲۳۸ در آنجا نوشت.[۹] بعداز درگذشت روضه خوان احمد احسائی، سید کاظم نایب و جانشین او شد و نزد شیخیه مرجعیت بلاعزل یافت.

تکفیر احسائی
اقامت سید کاظم در کربلا، نقطه عطفی در تاریخ صورت‌گیری مدرسه شیخیه و ترویج تعالیم آن در عراق و جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود. در‌این مجال در ادامه تکفیر روحانی احمد، به‌تدریج بعضی از علمای شیعه در مقابل اشاعه پاره‌ای از تفکر‌های او، که آن را بزرگنمایی و انحراف تلقی می‌کردند، عکس العمل نشانه دادند.[۱۰] بیان کننده در همین فرصت به درخواست روحانی علی کشف کننده الغطاء، سید کاظم اعتقاداتش را مکتوب تشکیل داد و بین عموم پخش کرد و در روزها عرفه و بعد از آن در دفعه‌های معینی بالای منبر میرفت و عقاید خویش و استادش را به فارسی و عربی بازگو میکرد.[۱۱] به گفته رشتی[۱۲] در مجلسی با حضور سید مهدی طباطبایی فرزند سید علی صاحب و مالک ریاض و عالمانی زیرا شریف العلماء مازندرانی و ملامحمد استرآبادی، طباطبایی از سید کاظم درباره عباراتی از کتاب روحانی که کفرآمیز می‌نمود، توضیح خواست. سید کاظم در جواب اعلام‌کرد اگرچه این کلمه ها، به حسب فهم و شعور عوام، شرک میباشد، آن ها را تأویلی میباشد که خواسته روضه خوان به عبارتی تأویل بوده میباشد. آن ها از سید کاظم خواستند که کفرآمیز بودن این لغت ها را مکتوب و تأیید نماید و وی اینگونه کرد. به‌این سان، سید مهدی حکم به تکفیر روضه خوان و رهروان وی اعطا کرد، اما رشتی گشوده به تامین از احسائی و گلایه از مخالفت پرداخت.[۱۳]

از آن پس، به رغم برخورداری رشتی از تأیید بعضا عالمان و فقیهان[۱۴] و نیز همت‌های او برای مصالحه[۱۵] هیاهو بر رمز عقاید وی ارتقا یافت. درین دربین، سازه به گزارشی که در منابع بابی و بهائی آمده میباشد. سید کاظم با صادر کردن ملاحسین بشرویه‌ای نزد علمای دارای اعتبار اصفهان و خراسان، کوشید تا حیث مساعد وی را جلب نماید.[۱۶] در نجف نیز فشار معارضان برای تکفیر او سبب ساز شد که با وجود امتناع روضه خوان علی کشف کننده الغطاء از اظهارنظر مصرح دراین باره، از روحانی محمدحسن نجفی مالک جواهر، بر ضد وی حکم بگیرند.[۱۷] واکنش با سید کاظم و پیروانش به خشونت‌هایی سبب شد.[۱۸] چنانکه زمانی کلیددار کربلا در مواجهه با رشتی قصد کشتن وی کرد، تنهاً دعوت کشف کننده الغطاء به احتیاط بود که او را از خطر رهانید.[۱۹] سید کاظم بعد از این تکفیر طرز خویش را در درس دادن و گفتار تغییر تحول بخشید. او در ضلع شرقی صحن مطهر آستانۀ حسینی سالن و حسینیه بزرگی برای درس دادن خویش سازه کرد. البته حلقۀ دوم درسش را در حسینیۀ خانه خویش برای خاصیت اصحاب خود به طور سری ایجاد کرد.

طرز درس دادن
خویی، در درس دادن مباحث علمی، پیروز‌دست و مسلط خوانده گردیده که مطالب را شمرده، فصیح، منظم و سوای آمدن به زواید و حاشیه ها ذکر می‌کرده، به مباحث فلسفی نمی‌پرداخته، به کار گیری فراوانی از احادیث می‌کرده و به سندهای احادیث اعتنا ویژه می‌نموده است.[۲۶] درس او، خلاصه‌ای از آراء و مبانی علمی مجالس درس آقا ضیاء عراقی، محمدحسین غروی نائینی و محمدحسین غروی اصفهانی و نظرها خویش او تعریف تشریفات مشهد گردیده‌است.[۲۷]

اثرها و تقریرات
نوشته ی علمیٔ اساسی: فهرست اثر ها سید ابوالقاسم موسوی خویی
سید ابوالقاسم خویی، اثراتی در موضوعات فقه، اصول فقه، رجال، سخن و علم ها قرآنی نگاشته میباشد. اثرها وی در گروه‌ای پنجاه جلدی با تیتر «موسوعة الامام الخوئی» توده گردیده[۲۸] و ورژن دیجیتال این موسسه نیز، بوسیله راس پژوهش ها کامپیوتری علم ها اسلامی نوروروشنایی در دسترس میباشد.[۲۹]

بعضی از شناخته‌گردیده‌ترین اثر ها وی عبارتند از:

اجود التقریرات
معجم رجال الحدیث
البیان فی تعبیر القرآن

خویی و شاگردانش: به ترتیب از سمت راست: سیدجعفر خویی، سید موسی صدر، سید عبدالله شیرازی، ابوالقاسم خوئی، سید نصرالله مستنبط و سیدمرتضی حکمی.
شاگردان
ابوالقاسم خویی، شاگردان فراوانی داشته و بعضی منابع بیشتراز ۶۰۰ محصل برای او برشمرده‌اند.[۳۰] تنی چند از شاگردان در جلسات استفتاء حضور داشتند.

اعضای هیئت استفتاء اولیه:[۳۱] روضه خوان صدرا بادکوبه‌ای، روضه خوان مجتبی لنکرانی، میرزا جواد تبریزی، میرزا کاظم تبریزی، روضه خوان حبیب‌الله اراکی، سید جعفر مرعشی.
اعضای هیئت استفتاء دوم:[۳۲] سید علی سیستانی، سید علی حسینی بهشتی، سید مرتضی خلخالی، روحانی محمداسحاق فیاض، روضه خوان علی‌اصغر احمدی شاهرودی، روضه خوان محمدجعفر نائینی
بعضی دیگر از شاگردان وی عبارتند از:

محمدعلی توحیدی تبریزی [۳۳]
حاج آقا تقی قمی
سید محمدباقر صدر
علی فلسفی تنکابنی
سید موسی صدر
مرتضی بروجردی
ابوالقاسم گرجی[۳۴]
حسین وحید خراسانی
محمدآصف محسنی قندهاری[۳۵]
سید علی هاشمی شاهرودی
سید جواد آل‌علی شاهرودی
محمدتقی جعفری
سید عبدالکریم رضوی کشمیری[۳۶]
سید محمدحسین فضل و ادب الله
باقر شریف قرشی
سید محمدحسین حسینی تهرانی
بشیر حسین نجفی
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
حسین حقیقت کاشانی
آرا و نظر ها علمی
سید ابوالقاسم خویی، در فقه و اصول فقه، نظرها و آرای قابل توجهی داشته که گاه با ایده ها پر اسم و رسم فقیهان شیعه مختلف بوده و به نقل از برخی، ۳۰۰ فتوا خلاف فتواهای پر اسم و رسم فقیهان شیعه، در بین فتاوای خویی چشم میشود.[۳۷] بعضا از این مفاد عبارت میباشد از:

مخالفت با موظف بودن کافران به فروع آیین: خویی مانند یوسف بحرانی و مغایر لحاظ همگی علمای شیعه که معتقدند کافران ضمن اصول آیین، ملزم به فروع آئین هم گردیده‌اند،[۳۸] بر این یقین میباشد که کافران تا‌زمانی‌که اسلام را نپذیرند، موظف به فروع آیین نمیشوند.[۳۹]
عدم تایید نسبی بودن استارت ماه قمری: به اعتقادوباور خویی، مغایر لحاظ پر اسم و رسم، استارت ماه قمری برای کلیه یکسان میباشد و نمی‌اقتدار آن را چیزی نسبی دانست. به دلیل آن که ترازو شروع ماه قمری، بر طبق آرای خویی، خارج رفتن ماه از محاق میباشد که پدیده‌ای تکوینی میباشد و به احوال قرارگیری خورشید، ماه و زمین مرتبط میباشد و متعلق به اجزا و بخش ها متفاوت زمین وجود ندارد.[۴۰]
مخالفت با آوازه فتوایی و اجماع: سید ابوالقاسم، دربارهٔ آوازه فتوایی، نظراتی به کلی متعدد با ایده ها دارای اسم و رسم عالمان شیعه داشت. به اعتقاد و باور بیشتر اصولیان شیعه، در شرایطی‌که یک فتوا دربین فقیهان، دارای شهرت باشد، قصه معتبری که با آن ناسازگار میباشد، اعتباری ندارد. خویی ولی با این اصل مخالف میباشد و «آوازه فتوایی» را در ترجیحات باب تعارض در اصول فقه بیان نکرده و اعتقاد دارد، آوازه عملی ضعف گواهی قصه را جبران نمی‌نماید؛ به عبارتی‌طور که بی‌توجهی فقها به یک حدیث درست، آن را از حجیت ساقط نخواهد کرد.[۴۱] او اعتبار و حجیت اجماع را هم ذیل سؤال برده میباشد؛ چه اجماع منقول و چه اجماع محصَّل. با این حالا خویی در فتاوای خویش احتیاط کرده و به اجماع اعتنا نموده است.[۴۲]
فتاوای مخالف پر اسم و رسم: تایید صلاحیت بیرون شدن زن از منزل فارغ از اذن همسر، تایید صلاحیت سقط جنین برای زن در شکل احتمال مرگ خویش، مجوز وصلت مرد مسلمان با زن اهل کتاب، منوط نبودن جهاد ابتدایی به حضور امام معصوم، شرط نبودن اجتهاد برای حکم کننده، و همینطور عصمت و طهارت چرم‌های وارداتی از کشورهای غیرمسلمان که ذبح دینی آن‌ها مشکوک میباشد.[۴۳]

امام آدینه موقت
در کشور‌ایران، در کنار امام آدینه دایم، عده ای به‌تیتر امام آدینه موقت گزینش میگردند تا در غیاب امام آدینهٔ دایم نماز آدینه را اقامه نمایند. احمد جنتی، محمد امامی کاشانی، اکبر هاشمی رفسنجانی و سید حسن طاهری خرم‌آبادی بعضا از امام آدینه‌های موقت طهران در عصر امامت آدینه آیت‌الله خامنه‌ای تشریفات مشهد بوده‌اند.[۲۶]

امامان آدینه دارای شهرت
در جمهوری اسلامی ایران بعد از استقرار جمهوری اسلامی و پیشرفت برگزاری نماز آدینه، شخصیت‌های شناخته‌گردیده‌ای به اقامه نماز آدینه پرداختند. در کتاب دانشنامه ائمه آدینه مرز و بوم تاثیر سید محمدکاظم مدرسی، میرزامحمد کاظمینی، تنی چند از ائمه آدینه بعد از انقلاب اسلامی معرفی گردیده‌اند؛ بعضا از آنها عبارتند از:

سید محمود طالقانی،[۲۷] طهران
سید علی خامنه‌ای،[۲۸] طهران
علی مشکینی اردبیلی،[۲۹] قم
عبدالله جوادی آملی،[۳۰] قم
احمد جنتی،[۳۱] قم و طهران
محی‌الدین حائری شیرازی،[۳۲] شیراز
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی،[۳۳] طهران
سید جلال‌الدین طاهری اصفهانی،[۳۴] اصفهان
غلامرضا حسنی،[۳۵] ارومیه
سید احمد دانش‌الهدی،[۳۶] مشهد
سید محمدعلی آل‌هاشم.[۳۷] تبریز
سید محمدعلی موسوی جزائری[۳۸] اهواز
در عراق عبدالمهدی الکربلائی و سید احمد الصافی بعداز سقوط نظام بعثی، دو امام آدینه کربلا شدند و نماینده آیت‌الله سید علی سیستانی مرجع پیروی مستقر عراق محسوب می شوند.[۳۹]

امام آدینه‌های شهید
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: شهید محراب
یکسری امام آدینه (حکم دهنده طباطبائی، مدنی، صدوقی، دستغیب و اشرفی اصفهانی) نیز در سال‌های اولیه دهه ۱۳۶۰ش در کشور ایران در تاثیر رویدادها تروریستی به شهیدشدن رسیدند که به شهدای محراب دارای اسم و رسم شدند.[۴۰]

در عراق سید محمدباقر حکیم در سال ۱۳۸۲ش بعداز اقامه نماز آدینه در بقعه امام علی در یک انفجار تروریستی به شهید شدن رسید.[۴۱] قبل از وی سید محمد صدر(درگذشت:۱۳۷۷ش) در روزگار حکومت صدام حسین در شهر کوفه در عراق نماز آدینه برپا میکرد و به فرمان وی در یکسری شهر دیگر عراق نیز نماز آدینه تشکیل شد.[۴۲] وی نیز در یک حمله تروریستی شهید شد.[۴۳]

پانویس
صدر،‌ ماوراء الفقه، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۴۵۰.
صدر،‌ ماوراء الفقه، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۴۵۰.
امام خمینی، تحریرالوسیله، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۵۱.
نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۳، ص۳۲۳.
نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۳، ص۳۲۵.
نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۳، ص۲۷۳.
نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۳، ص۷۵.

نظرها و سیاسی و اجتماعی
علوی گرگانی همواره از حامیان نظام کشور‌ایران و رهبر انقلاب، امام خمینی بود و برای کمپانی در نبرد هشت ساله عراق علیه کشور ایران (۱۳۵۹-۱۳۶۷ش)، چند دفعه گردهمایی درس خویش را تعطیل نمود.[۲۰] او با این حالا درباره برخی تصمیمات دولت‌ها که سبب ساز به فشار اقتصادی بر عموم میشد، مواضعی ارشادی تشریفات مشهد داشت. [۲۱]

او به کارگیری از ماهواره را برای دیدن نرم‌افزار‌های مستند سیاسی، اجتماعی و علمی حلال میداند؛ ولی معتقد بود چنانچه بدانید که ورود آن به منزل به گذر زمان فرصت موجب انحراف اخلاقی و فقهی خویش و یا این که خانواده میگردد و یا این که موجب تغییر تحول در مدل معاش و سست‌شدن نهاد خانواده می شود، به کار گیری از آن حرام میباشد.[۲۲]

کارها عام‌المنفعه
سید محمدعلی علوی گرگانی، مبادرت به ایجاد کرد مسجد، حسینیه، درمان گاه و صندوق قرض‌الحسنه در نقاط متعدد جمهوری اسلامی ایران نموده است. تعمیر بخشی از مسجد جامع گرگان، تأسیس و تعمیر تعدادی مسجد درین شهر و بخش ها محیط آن، ایجاد کرد بیمارستان در روستای اَلَنْگ، تشکیل داد حسینیه مهدی‌شهر سمنان و تأسیس صندوق قرض‌الحسنه هیئت فاطمیه طهران از آن پاراگراف میباشد.[۲۳]

برنامه تیم اثرها آیت‌الله علوی گرگانی، تهیه و تنظیم‌گردیده در راس پژوهش ها کامپیوتری علم ها اسلامی.
اثر ها و تألیفات
علوی گرگانی دارنده تألیفاتی در قضیه فقه، اصول فقه، حدیث و رجال میباشد.[۲۴] تألیفات او بوسیله راس پژوهش ها کامپیوتری علم ها اسلامی جمع و در لوحی فشرده منتشر گردیده است.[۲۵] بعضی از این اثر ها عبارت میباشد از:

توضیح المسائل (به لهجه‌های فارسی و اردو)
منهج الصالحین (رساله توضیح‌المسائل عربی)
اَجوِبة المسائل یا این که جواب به جدیدترین استفتائات
منهج‌النّاسکین (مناسک حج عربی).
المَناظر النّاضرة فی اَحکامِ العترةِ الطاهره (فقه اجتهادی)
نورالهدی (تعلیقه بر عروة الوثقی).
گلچینی از انوار اخلاقی (برگزیده درس رفتار‌های او)
ره‌بار پارسیان (گستردن وصیتهای رسول اکرم(ص) به ابوذر غفاری)
پانویس
زندگینامه، قم، ص۱۱.
زندگینامه، قم، ص۷.
زندگینامه، قم، ص۱۳.
زندگینامه، قم، ص۱۳.

حضور سادات علوی و شیعه‌ها
ماوراء النهر از سده دوم قمری جای قابل قبولی برای شیعه ها به شمار می‌آمد. برهان آن را هجران از راس خلافت عربی و عباسی و عدم دسترسی معارضان شیعه بدانجا بیان کرده‌اند.[۲۴] حضور چشمگیر علویان درین حوزه‌ به فرصت حکومت سامانیان در قرن سوم و چهارم هجری گشوده میگردد.[۲۵] عدم تعصب مذهبی سامانیان سبب ساز شد سادات و شیعه ها با امنیت بی نقص در آن ناحیه سکنی گزینند. برخی از دانشمندان دلائل دیگری در مورد مهاجرت شیعه‌ها به خصوص علویان در قرن پنجم و ششم هجری، بدین حیطه نقل کرده‌اند که می‌قدرت به واکنش تعصب‌آمیز سلجوقیان با شیعه ها اشاره تشریفات مشهد نمود.[۲۶]

مذهب عمده عموم ماوراء النهر به خصوص در قرن ششم هجری قمری، سنی حنفی بود. [یادداشت ۱] اما به رده اهل‌بیت رسول(ص) نیز اقرار داشتند.[۲۷] فخر رازی در کتاب انساب خویش از حضور تیم عظیمی از سادات علوی درین ناحیه گزارش می‌نماید[۲۸] برخی دیگر با استناد به نقل حدیث در فضائل اهل‌بیت(ع) در مجالس حدیثی ماوراء النهر و سوگواری در روز عاشورا، معتقدند که می‌قدرت به حضور بزرگ شیعه ها در‌این حیطه پی موفقیت؛ همان طور که می‌اقتدار به اشعاری که در مدح اهل‌‌بیت(ع) که در آن دیار بوسیله شاعران معروفی زیرا سوزنی سمرقندی و صابونی کشی و... سروده گردیده و در متن ها ادبی آن فرصت باقی‌مانده، استناد کرد.[۲۹]

یک کدام از مرکز ها اصلی شیعه‌ها در ماوراء النهر، شهر سمرقند بود. محمد بن مسعود عیاشی از عالمان پر رنگ شیعه حوزه علمیه فعالی را درین شهر تأسیس کرد.[۳۰]

عالمان و محققان
محمد بن مسعود تمیمی مشهور به عیاشی در اواخر قرن سوم می‌زیست و از فی مابین اثرها وی کتاب التفسیر مانده میباشد.[۳۱]
محمد بن قدمت بن عبدالعزیز پر اسم و رسم به کشی یکی رجال شناسان مشهور و مالک کتاب رجالی معرفة الرجال در گستردن درحال حاضر اصحاب ائمه اطهار(ع) میباشد.[۳۲]
عالمان و پژوهشگران مسلمان دیگری نیز از این دیار به دنیا معرفی گردیده‌اند. ابونصر فارابی، ابوعلی سینا، ابوریحان بیرونی، رودکی سمرقندی، ابوالفضل بلعمی، نظامی عروضی سمرقندی، سوزنی سمرقندی، کمال الدین عبدالرزاق سمرقندی، عَمعَق بخارایی، عوفی بخارایی، ابوالحسن کسایی مروزی، جاراالله زمخشری، کمال خُجَندی، ظهیری سمرقندی، سدید الدین عوفی بخارایی، نجم الدین کبری.[۳۳]

حکومت‌ها
ماوراء النهر از بخش ها بسیار اساسی به اکانت می‌آمد و از آن جهت که دروازه هجوم اقوام مختلف به مرزوبوم‌های اسلامی به خصوص کشور‌ایران بوده، دارنده آلرژی استراتژیک میباشد.[۳۴] در‌این حیطه پس از ظهور اسلام حکومت‌های جداگانه و نصفه جدا فراوانی صورت گرفت که بعضی از آن ها به ویژه حکومت سامانیان در توسعه و گسترش دانش و فرهنگ اسلامی نقش به سزایی داشتند.[۳۵]

بعداز سامانیان، ترکان ماوراء النهر[۳۶] حکومت را درین حوزه‌ به دست گرفتند.[۳۷] قراخانیان اولیه بستگان سوراخ مسلمان بودند که توانستند پس از سامانیان اقتدار را به دست بگیرند.[۳۸] اقتدار‌یابی قراخانیان به جهت کوچ‌های پی‌به دنبال بخش اعظمی از ترکان به ناحیه ماوراءالنهر بود به صورتی که ساختار جمعیتی حوزه‌ را متحول و اکثریت جامعه را به خویش تخصیص دادند.[۳۹] غزنویان[۴۰] و سلجوقیان[۴۱] از سایر خویشان‌های شکاف بودند که اقتدار را درین حیطه به دست گرفتند.

در سال ۶۱۶ هجری قمری مغولان از روش ماوراء النهر به مرزوبوم‌های اسلامی هجوم آوردند و با ناکامی خوارزمشاهیان[۴۲] و فتح ماوراء النهر وارد مرزو بوم‌های اسلامی شدند. مسلمانها متعددی به وسیله آنها کشته شدند و شهرها یک کدام از بعداز دیگری تخریب و غارت شد.[۴۳] هر تعدادی این حوزه‌ اول کانون جنگ با مغولان بود[۴۴] و عموم ماوراء النهر مبارزات فراوانی با مغولان اجرا دادند؛[۴۵] البته مغولان تا زمان‌ها بر این ناحیه حکم راندند؛[۴۶] به همین جهت سپس هیچگاه نتوانست تحت عنوان یک مقر و راس علمی و فرهنگی سربرافرازد.[۴۷]

بعداز مغولان تیموریان به حکومت رسیدند. درین عصر، ماوراء النهر جان جدید‌ای یافت و مجدد راءس علمی و فرهنگی شد که به آن رنسانس بعد از ظهر تیموری نیز اورده شده میباشد.[۴۸] از سایر حکومت‌هایی که درین حوزه‌ به حکومت رسید حکومت شیبانیان یا این که ازبکان بود که در رویارویی با حکومت صفوی قرار داشت.[۴۹]

پانویس