مجله خبری تشریفات

فلسفه وصلت‌های رسول
با اینکه چندهمسری در عصر فرستاده امری رایج بوده میباشد؛[۱۲] ولی با این حالا، آورده شده فرستاده براساس حکمت‌هایی و در راستای مأموریت الهی (تبلیغ آئین اسلام)، وصلت‌های زیادی اجرا داده میباشد.[۱۳] برخی از دلایلی که برای تعدد همسران رسول(ص) مذکور، به تفصیل ذیل تشریفات مشهد میباشد:

جلب مدد قبایل و طوایف گران قدر عرب و تقویت نفوذ سیاسی و اجتماعی خویش از راه و روش لینک سببی با آن‌ها. (مانند تزویج با عایشه)
اجرای حکم الهی و زدودن اذهان خطا جاهلی. (مانند تزویج با زینب دختر جحش، همسر زید بن حارثه که فرزندخوانده نبی بود و مطابق ترسیم نا‌آگاهی، اعراب فرزندخوانده را مانند فرزند می‌دانستند. از این رو بعد از درگذشت فرزندخوانده یا این که جدایی، با همسر وی وصلت نمی‌کردند)
تقویت مقام اجتماعی زنان زخم‌چشم، همانند زنان بیوه و اسیر. (تمامی همسران فرستاده(ص) بجز عایشه بیوه بودند)
دلجویی از زنان، به‌عامل زخم‌هایی که به‌خیال و خاطر تایید اسلام، متحمل گردیده بودند. (مانند تزویج با ام‌حبیبه)
حفظ و تأمین معاش بیوه‌زنان حاجتمند (همسران شهدا) و یتیمان. (مانند تزویج با ام‌سلمه و زینب دختر خزیمه)
نشانه دادن عظمت و قدرتمندی اسلام و مسلمانها. (مانند وصلت با صَفیّه)
نگهداری زنان از خطرها جانی. (مانند تزویج با سوده)
آزادسازی اسیران و کنیزان. (مانند وصلت با جُوَیریه بنت حارث).[۱۴]
منشأ ایرادها و جواب آنان
سید مرتضی عسکری سیره‌نگار و مورخ، در ذکر چرایی طرح ایرادها به تزویج‌های رسول، تصریح می‌نماید که‌این ایرادها فقط و صرفا ناشی از روایاتی میباشد که از عایشه نقل گردیده است. در‌این احادیث فرد نبی پروردگار، مردی زن‌باره آرم داده گردیده است.[۱۵] او مهم ترین ادله تدوین کتاب «نقش عایشه در اسلام» را همین زمینه میداند.[۱۶]

سید محمد حسین طباطبایی مفسّر قرآن نیز تأکید می‌نماید که سیره فرستاده بر خلاف ادعاهای مطرح گردیده در عقیده‌های دوم و سوم را اثبات می‌نماید؛ چراکه فرستاده بیست سال از عمرش (حدود دو سوم از قدمت متأهلی خویش) را صرفا با خدیجه معاش کرد و در اواخر عمرش بود که با زنان دیگر تزویج نمود.[۱۷]

ولی بعضی داعیه کرده‌اند که خدیجه(س) با اقتدار معنوی و دنیوی رفیعتر و سن بیشترش، بازدارنده تزویج رسول بود. لذا با وفات وی، نبی که به پست و جایگاه سیاسی و فرماندهی نظامی مسلمان ها رسیده بود، همانند دیگر رهبران دنیا به «معاش همپا با عیش و نوش» رجوع؛ چراکه معبود سود‌مندی‌های جدیدی همانند سهم نبی از غنایم جنگی (برای مثال زنان) را نیز در مشت وی قرار داده بود.[۱۸]

البته در جواب به‌این داعیه آورده شده خویش مدّعی در کتابش خدیجه را دارنده شخصیتی تعالی دانسته که مجموع اقتدار و ثروتش را برای پیشبرد اسلام در چنگ محمد قرار اعطا کرد، چه گونه قابلیت و امکان داراست اینگونه شخصیتی که خویش را کنیز فرستاده میداند،[۱۹] بازدارنده تزویج فرستاده گردد. در‌حالتی که تجلیل و تعریف بی‌حدّ پیامبر پروردگار از وی در طول حیات و بعد از مرگش و معرفی وی به‌تیتر یکی‌از چهار زن رفیعتر بهشتی،[۲۰] تماما این داعیه را رد می‌نماید. افزون براین، شهید شدن تاریخ بر معاش بی آلایش رسول و همینطور آیه ۲۸ سوره احزاب با ادعای معاش هم پا با عیش و نوش وی سازگار وجود ندارد.[۲۱]

همینطور به گفته علامه طباطبایی، اولا در‌حالتی که تزویج‌های رسول از روی هوا و هوس بود، وی بعد از خدیجه با زنان جوان وصلت می کرد، خیر با بیوه‌زنان و زنان سالخورده.[۲۲] اولی تزویج نبی 1 سال بعداز وفات خدیجه، با پیرزنی بیوه به‌اسم سوده بوده میباشد[۲۳] و همگی همسران رسول بجز عایشه بیوه بودند.[۲۴] ثانیا اخلاق و رفتار فرستاده(ص) با زنان دلیلی بر این میباشد که وی زن را وسیله‌ای برای شهوت‌رانی مردان نمی‌دانسته؛ بلکه کوشیده میباشد آن ها را از ذلّت و بردگی نجات دهد.[۲۵]

محمدحسین کشف کننده‌الغطاء (درگذشت: ۱۳۳۳ش)، نیز براین اطمینان میباشد که فرستاده(ص) با تعدد زوجات می‌منظور نفس ملکوتی خود را نشانه دهد و مثال بارز خویشتن‌داری، استقامت و رعایت مساوات و عدل و داد را به اکران بگذارد.[۲۶]

روایات
در منابع روایی شیعه، همانند کتاب ها اربعه، تُحَف‌ُالعُعهدوپیمان، مِصْباحُ الْمُتَهَجِّد، الاِحتِجاج و تعبیر و تفسیر عیاشی، احادیثی از امام هادی نقل شد‌ه‌است. احادیثی که از او اورده شده، نسبت به امامان قبل از وی کمتر میباشد. عطاردی انگیزه آن را اقامت اجباری او در سامرا زیر‌حیث حکومت عباسی میداند که مجال نشر علم ها و معارف را به او تشریفات مشهد نداده میباشد.

[۹۷] در احادیث منقول از امام هادی، از وی با اسم‌های مختلفی همانند ابی‌الحسن الهادی، ابی‌الحسن الثالث، ابی‌الحسن الاخیر، ابی‌الحسن العسکری، الفقیه العسکری، الرجل، اَلطَّیِّب، الاخیر، الصادق بن الصادق و الفقیه حافظه شد‌ه‌است که گفته‌اند از کارداران به کاربردن این اسم‌های متعدد تَقیه بوده میباشد.[۹۸]

احادیث منقول از امام هادی در موضوع‌های توحید، امامت، زیارت، تعبیر و باب‌های متعدد فقه مانند عصمت و طهارت، نماز، روزه، خُمس، زکات، تزویج و نیز آداب میباشد. بیش تر از ۲۱ قصه از امام هادی(ع) راجع‌به توحید و تنزیه نقل گردیده‌است.[۹۹]

رساله‌ای از امام هادی(ع) درباره جَبر و سپردن ارثیه میباشد. درین رساله، حدیث «لا جبر و لا اختیار بل دستور فی مابین الاَمرین»، مطابق قرآن، تبیین گردیده و مبانی کلامی شیعه، در موضوع جَبر و اختیار ارائه شد‌ه‌است.[۱۰۰] بین روایاتی که تحت عنوان احتجاجات امام هادی(ع) بیان شده، بیشترینشان دربارهٔ جبر و اختیار میباشد.[۱۰۱]

زیارات
نوشته ی علمیٔ اساسی: زیارت جامعه کبیره
زیارت جامعه کبیره[۱۰۲] و زیارت غدیریه از امام هادی(ع) نقل گردیده‌است.[۱۰۳] زیارت جامعه کبیره را یک عصر امام‌شناسی میدانند.[۱۰۴] شالوده زیارت غدیریه، تولی و تبری و محتوای آن ذکر فضیلت ها امام علی(ع) میباشد.[۱۰۵]

استقرار دولت
در صدر، قلمرو نفوذ محمد بن فلاح، دور و اطراف واسط، بغداد و جزیره ها شرقی آن بود، البته به گذر زمان مرکزیت دولت مشعشعی در شوشتر استقرار یافته و حوزه مهم توان آن‌ها حوزه‌‌ای حدّ فاصل شوشتر، دزفول تا هویزه و بصره شوید. مشعشعیان برای مدتی بخشها جنوبی عراق تا بغداد را نیز زیر احاطه خویش داشتند که اما این بخش ها با توان یافتن دولت عثمانی به گذر زمان از سلطه آن ها تشریفات مشهد بیرون شد.

عشایر شیعه ناحیه جنوب جمهوری اسلامی ایران و عراق حمایت کننده اساسی دولت مشعشعی به شمار می ‎آمدند. قبایلی همانند بنی سلامه، بنی کعب، در بین طُرف، بنی طیّ از اول تیم‎هایی بودند که به محمد بن فلاح پیوستند.
به گذر زمان در ادامه مبارزه‌ها و اقدامات نظامی دولت مشعشعی، مولی علی فرزند سید محمد توان یافت. او حضور بدون شوخی خویش را در سال ۸۴۰ق در بخشها وابسته به عشایر حافظه گردیده استارت کرد. مولی علی و یارانش با حمله به بخش ها گوناگون، توانستند امکانات جنگی مهیا نمایند و در سال ۸۴۴ق آبادی‌های در میان بصره و واسط به اسم جزیره‌ها را به تصرف درآورند. آن‌ها با تصرف هویزه در سال ۸۴۵ق به دولتی نیرومند تبدیل شدند.[۱۰]

عصر مولی علی
با اشراف مشعشعیان بر هویزه، به ویژه از سال ۸۵۸ق تا ۸۶۱ق رهبری آن ها به صورت عملی در چنگ مولی علی فرزند سید محمد قرار گرفت. او توانست شهرهای نجف، کربلا و حلّه را تصرف کند.
وقتی‎که مولی علی کارها را در چنگ گرفت، اذن دخالت متعددی به بابا خویش نمی‌اعطا کرد.[۱۱] او با به کار گیری از عقاید محمد فلاح، برای مثال خداوند درک کردن امام علی(ع) مدعا شد که روح آن امام که به عبارتی خداوند میباشد در کالبد وی حلول کرده و از همین روش ادعای خدایی کرد. بنابر منابع تاریخی به عنوان مثال اقدامات مولی علی حمله به شهر نجف و مبادرت به ویرانی بسیار آن شهر و همینطور مقبره امام علی(ع) بود.[۱۲][۱۳]

مولی علی سال ۸۴۱ متولد شد، با وجود پدرش نفوذ اکثری یافت در سال ۸۶۱ق با فرمان پیر بوداق به قتل رسید و سرش برای جهانشاه نبی شد.[۱۴] بعد از قتل مولی علی، مجدد پدرش سید محمد تا هنگام وفات (۸۷۰ق) رهبری مشعشیان را برعهده گرفت.[۱۵]

نقط ی اوج قدرت
بعد از فوت سید محمد، فرزند دیگرش، محسن (۹۰۵- ۸۷۰ق) رهبری را بر ذمه گرفت. این بازه زمانی وقتی، زمان استقرار توام با ادب دولت مشعشعی میباشد. در همین فرصت قلمرو این حکومت به نقط ی اوج گستردگی خویش رسیده و از جزیره ها، بصره و حوالی بغداد تا کهکیلویه، بهبهان و شوشتر امتداد یافته و از سوی دیگر به سواحل خلیج عجم، بندرعباس تا کرمانشاه رسید.[۱۶]

استقرار و ثبات مشعشعیان دراین عصر تاریخی را می‌قدرت فیض سیاست اسکان و هواخواهی سید محسن دانست. ایجاد کرد و تجدید بنای قلعه‎ها و حصار شهرها از شاخصه‎های این سیاست میباشد تا جایی که سید محسن را اول کسی دانسته‌اند که در هویزه بناهایی را که پیش‌خیس از نی بود با خشت و آجر تشکیل داد، قلعه هویزه دارای اسم و رسم به «المزینة»[۱۷] یا این که «محسنیه»[۱۸] نماد اولیه کارایی‌های وی در این مورد میباشد.

ادعیه و زیارات
یک‌سری دعا و زیارت از امام فرصت(ع) صادر شد‌ه‌است؛ مانند دعای فرج (اَللّهُمَّ عَظُمَ البَلاء)، دعای «یا این که مَن أظهَرَ الجَتمایلَ»، دعای «اَللّهمّ رَبَّ النّورِ العَظیم»، دعای «اَللهُمّ ارزُقنا تَوفیقَ الطاعَةِ»، دعای سهم اللیل، دعای هر روز ماه رجب، دعای «اَللهمّ إنّی اَسألُکَ بِالمَولودَینِ فی رَجَب»، دعای «اَللهمّ إنّی اَسألُکَ بِمَعانی جَمیعِ ما یدعوکَ بِهِ وُلاةُ أمرِکَ»، زیارت منطقه مقدسه و زیارت تشریفات مشهد الشهداء.[۱۳۶]

برای رابطه با امام فرصت نیز خلال زیارت‌های جامعه که می‌اقتدار کلیه امامان را با آن زیارت کرد، ادعیه و زیارت‌های مختلفی در احادیث شیعه آورده شده که عبارتند از:

دعای ندبه
دعای تن درستی امام فرصت(عج)
استغاثه به امام فرصت(عج) (سَلامُ اللهِ الکامِلُ التّام...) به گزارش سید علی خان در کلم طیب [۱۳۷]
زیارت آل‌یاسین
دعای غریق
دعای قسم
دعای فرج
دعای اللهم عرفنی نفسک (دعا در غایب بودن امام مجال)[۱۳۸]
دعای اللهم ادفع عن ولیک (دعا برای امام بعدازظهر) از امام رضا(ع)[۱۳۹]
صلوات اختصاصی امام فرصت(عج) (اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلیٰ وَلِیِّکَ وَ ابْنِ أَوْلِیٰائِکَ الَّذیٖنَ فَرَضْتَ طٰاعَتَهُمْ وَ أَوْجَبْتَ حَقَّهُمْ وَ أَذْهَبْتَ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرْتَهُمْ تَطْهیٖراً...)این صلوات در مفاتیح زیر تیتر رده سوم صلوات بر حجج طاهره آمده میباشد.[۱۴۰]
زیارت روز آدینه (السَّلامُ عَلَيْكَ يَا حُجَّةَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا عَيْنَ اللَّهِ فِي خَلْقِهِ السَّلامُ...) به گزارش سید بن طاووس در جمال الاسبوع[۱۴۱]
بینش اهل‌سنت
در منابع روایی اهل سنت، روایات زیادی درباره مهدی و منجی آخرالزمان آمده میباشد[۱۴۲] که بعضا محدثان اهل سنت مانند آبری شافعی، عبدالحق دِهْلَاو، سفارینی، و شوکانی به پی درپی بودن آن ها تصریح کرده‌اند.[۱۴۳] اهل سنت بر اساس این احادیث به وجود «مهدی» یقین دارا هستند[۱۴۴] البته در عین هم اکنون بینش اکثری از اهل سنت دراین مورد اختلافاتی با طریقه شیعه دارااست؛ به عنوان مثال اینکه بابا «مهدی» از نگرش اهل سنت، همنام بابا نبی(ص) یعنی عبدالله میباشد؛ در حالی که شیعه او را فرزند امام عسکری(ع) می داند. همینطور در نگرش پر اسم و رسم اهل سنت، مهدی در آخرالزمان به عالم خواهد آمد. گروهی از اهل سنت نیز مهدی را از نسل امام حسن(ع) میدانند، در حالی که مبتنی بر اطمینان شیعه وی از نسل امام حسین(ع) میباشد.[۱۴۵]

با این وجود، اشتراک‌هایی در بین باورهای اهل سنت و شیعه ها درباره منجی آخرالزمان وجود دارااست؛ برای مثال آنکه او از نسل و همنام رسول اکرم(ص)، و ملقب به «مهدی» میباشد، قیامی حتمی در آخرالزمان خواهد داشت که بر کلیه ظالمان موفق گردیده و عدالت را در سراسر دنیا برقرار می‌نماید و عیسی(ع) همدم با وی به زمین بازمی‌خواهد شد.[۱۴۶]

از سوی دیگر، برخی از علمای اهل سنت، مهدی موعود در اسلام را به عبارتی امام دوازدهم شیعه‌ها دانسته‌اند؛ سبط ابن جوزی، از علمای قرن هفتم قمری، در کتاب تذکرة الخواص بعداز معرفی فرزند امام حسن عسکری(ع) گفته میباشد: «وهو الخلف الحجة صاحب و مالک الزمان القائم و المنتظَر؛ وی به عبارتی صاحب و مالک الزمان و قائم میباشد که [مسلمانها] درانتظار آمدنش می‌باشند».[۱۴۷] ابن‌طلحه شافعی، از علمای قرن هفتم قمری، نیز در کتاب مطالب السؤول، مهدی در انتظار را به عبارتی فرزند امام حسن عسکری(ع) دانسته و احادیث ظهور وی در آخرالزمان را نقل نموده است.[۱۴۸]

مقصود قرارگرفتن مقر‌های ایالات متحده در عراق و سوریه
بعداز تهاجم ها اسرائیل به غزه و کشتار غیرنظامیان، دسته‌های مقاومت عراقی مقر‌های آمریکایی را در عراق و سوریه مقصود قرار دادند. به گفته مسئولان این دسته‌ها این عملیات‌ها، در برخورد به پشتیبانی مالی، تسلیحاتی و سیاسی ایالات متحده از رژیم صهیونیستی اعمال میشود و تاهنگامیکه اسرائیل حملاتش را به غزه متوقف نکند، ادامه خواهد داشت. به نقل از مجله کیهان ( تکثیر: ۱۱ اکتبر ۲۰۲۳م) به گزارش فکس‌نیوز، از ۷ اکتبر ۴۲ توشه مقر‌های آمریکایی در عراق و سوریه مقصود حمله ها دسته‌های مقاومت قرار تشریفات مشهد گرفته‌اند.[۵۸]

پویش تحریم کالاهای اسرائیلی
عموم در کشورهای گوناگون دنیا با پویش‌هایی خواهان تحریم کالاهای اسرائیلی شدند. [۵۹] همینطور وزیر خارجه کشور ایران در دیدار با دبیرکل سازمان همیاری اسلامی، خواهان توقف صادرات نفت به اسرائیل از سوی برخی از کشورهای اسلامی شد.[۶۰]

انقطاع رابطه ها دیپلماتیک بعضا کشورها با اسرائیل و دولت‌های حمایت کننده آن
کلمبیا در عکس العمل به کشتار غیرنظامیان در غزه ارتباط ها دیپلماتیک با اسرائیل را جدا کرد و سفیر آن را اخراج نمود.[۶۱] همینطور دولت لیبی سفرای کشورهای انگلیس، ایالات متحده، فرانسه و ایتالیا را به جهت موضع دولت‌هایشان در تامین از رژیم صهیونیستی از طرابلس اخراج کرد.[۶۲] وزیر خارجه ایران نیز در دیدار با دبیرکل سازمان همیاری اسلامی، خواهان اخراج سفرای این رژیم از کشورهای اسلامی شد.[۶۳] رهبران احزاب سیاسی بهروزی و آجل ترکیه نیز خواهان جدا ارتباط آنکارا با تل‌آویو و اخراج سفیر اسرائیل از ترکیه شدند.[۶۴]

نا امن شدن دریای سرخ برای کشتی‌های اسرائیلی
نوشته ی علمیٔ مهم: مبارزه فتح موعود و جهاد مقدس
حرکت انصارالله یمن بعداز عملیات گردباد‌الاقصیٰ و در عکس العمل به بمباران نوار غزه و کشتار غیرنظامیان از سوی اسرائیل علام کرد که کشتی‌های صهیونیست‌ها در دریای سرخ هدف ها وی خواهند بود. از این رو در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۳ یک کشتی تجاری به اسم «گلکسی لیدر» را در دریای سرخ توقیف کردند؛ این کشتی وابسته به «رامی اونگر» یک بازرگان اسرائیلی میباشد.[۶۵] همینطور این تکان کشتی‌های اسرائیلی و نیز کشتی‌های تجاری با مقصد اسرائیل را در دریای سرخ و تنگه باب‌المندب غرض قرار میدهد.[۶۶]

ایالات متحده به خواسته کاهش اقتدار حوثی‌ها و توقف عملیات‌های آن‌ها، گروه اهدافی مربوط به انصارالله را در بخش ها متفاوت یمن مقصود قرار اعطا کرد.[۶۷] اما تکان انصارالله ذکر کرد این حمله ها سبب ساز نمیشود از پشتیبانی فلسطین دست بردارد.[۶۸]

نبرد با ابن اشعث
بی‌شک گرانقدر‌ترین و خطرناک‌ترین شورشی که حجاج با آن روبه‌رو شد کودتا عبدالرحمن بن محمد بن اشعث کندی بود که از سال ۸۱ق. تا ۸۴ق. به طول تشریفات مشهد انجامید.[۴۹]

بعداز باخت سپاهیان اموی در سال ۷۹ق. در مصاف با رُتبیل (حکم دهنده زابلستان) و قتل هزاران نفر درین نزاع،[۵۰] حجاج در اواخر سال ۷۹ یا این که اوایل ۸۰ سپاهی بیست تا چهل هزار نفری تدارک روئت کرد که به آن «سپاه طواویس» (طاووسان) می‌گفتند و فرماندهی آن را عبدالرحمن بن محمد بن اشعث برای مبارزه با رتبیل و سرکوبی او در سیستان برعهده داشت. ابن‌اشعث بعد از برد‌هایی تصمیم گرفت جلو رفتن خویش را در قلمرو رتبیل، تا فصل بهار سال سپس و مساعد شدن هوا، متوقف سازد و مدتی در شهر رُخَّج اردو بزند. ولی حجاج این تصمیم را نپسندید و با طومار‌ای توهین‌آمیز بر ادامه عملیات نظامی تا فتح کابل پافشاری ورزید. همین اختلاف حیث یک کدام از دلایل اساسی طغیان و قیام ابن‌اشعث شوید. سپاهیان ابن‌اشعث که بالغ بر هفتاد هزار نفر بودند با او بیعت کردند و وی حجاج را در رُخّج خلع و با رتبیل سازگاری کرد وآنگاه راهی عراق شد.[۵۱]

بعد از وصال نیروهای کمکی عبدالملک بن مروان، حجاج راهی بصره شد و به مصاف ابن‌اشعث رفت. حجاج در اولیه مبارزه، که دُجَیل اسم داشت، غالب شد، اما در دومی نزاع، مشهور به نزاع تستر، که در ۱۰ ذی‌الحجه سال ۸۱ق. صورت بخشید، ناکامی رنج خورد و ناگزیر به بصره عقب‌نشینی کرد. ابن‌اشعث آن‌گاه برای پیکار با حجاج به زاویه مجاورت بصره رفت، البته بعداز موفقیت اول، در اواخر محرّم ۸۲ ناکامی خورد. حجاج بعد از مبارزه مشقت با عبدالرحمان بن عباس هاشمی، شهر بصره را پس گرفت و مردمانش را بخشش کرد. زیرا حجاج از تجمع سپاه دویست هزار نفری ابن‌اشعث در دَیرالجماجم، بنا شده در هفت فرسخی شمال کوفه، مطّلع شد، به نبرد او رفت و بعداز صد روز مصاف و بیشتراز هشتاد جنگ فی مابین طرفین، که از ۱ ربیع‌الاول تا ۱۴ جمادی‌الثانی ۸۲ به طول انجامید، ابن‌اشعث را باخت مشقت اعطا کرد و بیشتر اسیران این پیکار‌ها را گردن زد.[۵۲]

در شعبان ۸۳ حجاج توشه دیگر سپاهیان ابن‌اشعث را در مبارزه مَسکِن ناکامی اعطا کرد و ابن‌اشعث به سیستان، نزد رتبیل، گریخت. حجاج بعد از صلح با رتبیل، از او خواست تا ابن‌اشعث را تسلیم نماید. رتبیل نیز اینگونه کرد، البته ابن‌اشعث در راه و روش خویش را کشت.[۵۳]

قلمرو ادریسیان
ادریسیان بر مغربِ اَقصیٰ حکومت می‌کردند که قابل‌تطبیق بر میهن‌هایی از دو مرزوبوم مراکش و الجزایر کنونی تشریفات مشهد میباشد.[۶۴]

حکومت ادریسی در عصر‌ٔ در آغاز که دارنده توان و استقلال بود توانست قلمرو حکمرانی خویش را در شمال تا وَهران و تِلِمسان نیز توسعه دهد؛[۶۵] همچنان‌که در جهت جنوب نیز تا سوس اقصی و حتی بخشها جنوبی‌خیس آن پیش‌ رفتند.[۶۶] نهر مولویه نیز به‌تیتر سرحد شرقی حکومت آنان معرفی گردیده‌است.[۶۷]

در عصرٔ نخستین حکومت ادریسی، شهر فاس که به‌فرمان ادریس دوم سازه گردیده بود پایتخت ادریسیان بود.[۶۸] در زمانٔ دوم، سلطهٔ ادریسیان از یک سری شهر برای مثال بَصره (شهری‌ در مغرب‌ اقصی‌ٰ، در بین‌ طَنجَه‌ و فاس‌[۶۹])، اَصیل و حَجَرالنَّرمز بالاتر نرفت.[۷۰]

شخصیت‌های ادریسی در حین تاریخ
ادریسیان که به عنوان تسلط شناخته می گردند همچنان نزد عموم مغرب دارنده احترام می باشند.[۷۱] تسلط جُوطی، مَشیشی، عَلَمی و وزانی مثلا قوم‌های ادریسی شناخته‌گردیده و جانور می‌باشند.[۷۲]

در حین تاریخ، میان قبیله ادریسی، اشخاص تأثیرگذار و مشهوری وجود داشته‌اند که در منطقههای متعدد علمی، فرهنگی، سیاسی و... دارنده تاثیر بوده‌اند. شریف ادریسی، عبدالقادر جزائری، محمد بن علی العلوی و برادران غِماری از شخصیت‌های شناخته‌گردیدهٔ ادریسی بوده‌اند.

شریف ادریسی
محمد بن محمد ادریسی پر اسم و رسم به شریف ادریسی جغرافی‌دان قرن ۵ و ۶ق از نوادگان حمودیان اندلس و از آن روش، از نسل ادریسیان میباشد.[۷۳] ناسا ناحیه‌ای را در سیاره پولوتون به اسم وی اسم‌گذاری نموده است.[۷۴] از وی همینطور به‌تیتر دکتر معالج، داروشناس و شاعری قدرتمند حافظه گردیده و کتاب وی به اسم نُزهَةُ المُشتاق فی اِختراقِ الآفاق، اثری اصلی در جغرافیا معرفی شد‌ه‌است.[۷۵]

وی سبک کوچکی از سیاره زمین را به صورت کروی و از کالا نقره ساخته بود که فعلا در دسترس وجود ندارد؛ البته نقشه‌های رسم‌گردیده به وسیله وی همچنان جان دار میباشد و محققی آلمانی به اسم کنراد میلر، آنها‌را در سال ۱۹۹۷ چاپ و منتشر کرد.[۷۶]

برادران غماری
احمد، عبدالعزیز و عبدالله غماری از پر رنگ‌ترین محدثان اهل‌سنت در قرنها اخیر[۷۷] و از معارضان ابن‌تیمیه و محمد‌ بن عبدالوهاب،[۷۸] از نسل ادریسیان بوده‌اند.[۷۹]

محمد بن علوی العلوی: از فقهای مالکی قرن ۱۵ق و از منتقدان وهابیت.[۸۰]
محمد بن علی ادریسی: وی یک کدام از اشخاص قبیله ادریسی بود که توانست در قرن ۱۴ق دولتی را در نصیب‌هایی از جزیرةالعرب ساخت نماید که به دولت ادریسی دارای اسم و رسم میباشد.[۸۱] این دولت از سال ۱۳۲۷ق ادارهٔ صبیا، تهامه، عسیر و جازان را در چنگ داشت و در سال ۱۳۵۱ق در حملهٔ آل‌سعود نابود شد.[۸۲]

ملاّ رجبعلی تبریزی عارف و حکیم شیعی قرن یازدهم هجری قمری میباشد. دارای اسم و رسم‌ترین معلم او میرفندرسکی بود. در مکتب روضه خوان لطف الله اصفهان به درس دادن فلسفه و علم ها عقلی اشتغال داشت و شاگردانی نیز تربیت کرد. وی معتقد به اشتراک معنوی وجود و عدم عینیت صفات اهلی بود. نظرها او‌را موافق با مدرسه مشایی و مذهب اسماعیلیه دانسته اند. وی یکی مهمترین عقیده پردازان الاهیات تنزیهی در فلسفه شیعی میباشد. او از رده ویژه‌ای نزد عموم و دولتمردان بهره مند بود. وی در ۱۰۸۰ق در اصفهان تشریفات مشهد درگذشت.

زندگانی
ملاّ رجبعلی اهل تبریز میباشد، البته تاریخ تولدش مشخص وجود ندارد. او تا نقطه پايان قدمت در اصفهان سکونت داشت و در ۱۰۸۰ق در همانجا درگذشت. به جهت اقامت طولانیش در اصفهان به اصفهانی نیز آوازه یافته میباشد.[۱] درباره معاش وی جز اینکه که برهه زمانی‌ها در هجرت به رمز می‌برده و به علم آموزی دانش می‌پرداخته،اگاهی چندانی در اختیار وجود ندارد.

ملا رجبعلی تبریزی از مقام ویژه‌ای در میان عموم و دولتمردان منتفع بود. چنان که سلطان عباس دوم به دیدارش میرفت و درباره احکام حکمت عملی از وی پرسش می کرد. حتی منزل‌ای در شمس آباد اصفهان (محله‌ای خارج از دیوار شهر) برای ملا خریداری کرد. سلطان سلیمان نیز به رغم بی‌میلی ملا رجبعلی به رمز و فعالیت داشتن با دربار، همواره مترصد فرصتی برای مصاحبت و دیدار با وی بود.[۲]

علم آموزی
تبریزی، بعد از استخراج سکو اجتهاد در بغداد، به ریاضت و تزکیه نفس روی آورد؛ مرشد وی در سلوک شناخته وجود ندارد. او همینطور مریدانی در سلوک داشت که اسم وی نیز مشخص وجود ندارد.[۳] اورا حکیم، متکلم، متفقه،[۴] زُبدة المحققین و اُسوة السالکین[۵] خوانده‌اند.

افندی اصفهانی با این که او‌را فاضل، مومن، حکیم و صوفی دانسته البته می‌گوید: او در علم ها فقهی، عربی و ادبی هیچ معرفتی نداشت بلکه تنها در منطق، علم ها طبیعی و الهیات تبحر داشت و حتی قدرت کتابت به لهجه عربی هم نداشت و شاگردانش مطالب او‌را تحریر می کردند.[۶] لیکن فراگیر ملا رجبعلی در کتاب المعارف الالهیه انگیزه تحریر مطالب معلم را کهنسالی و عدم بضاعت و توان وی بر نوشتن بیان نموده است.[۷]

ملا رجبعلی تبریزی شعر نیز می‌سروده و در اشعارش «واحد» تخلص می‌نموده است، از این رو اسم وی در زمره شعرای زمان صفویه آمده میباشد.[۸]

از اساتید او به دو آیتم در منابع اشاره شد‌ه‌است:

میرفندرسکی؛ ملا رجبعلی را ذیل تأثیر آرا و تعالیم فلسفی وی دانسته‌اند.[۹]
میر داماد؛[۱۰]
درس دادن و شاگردان
تبریزی مدرسی قانونی بود [۱۱] که در مکتب روضه خوان لطف الله به درس دادن فلسفه و علم ها عقلی اشتغال داشت. وی شهرتی فراوان[۱۲] و اشراف فوق العاده‌ای داشت چندان که «شفا و اشارات مانند موم در دستان وی بود».[۱۳] در حوزه علم ها عقلی، نزد ملارجب علی تبریزی حکمای پررنگ‌ای رویش یافتند که از آن گزاره‌اند:

محمّد رفيع پيرزاده‏ تالیف کننده المعارف الالهیه؛ وی مطالب استادش را تحریر می‌کرد و تا پایان قدمت بر مشرب او بوده میباشد.[۱۴]
میر محمدیوسف طالقانی؛ وی ارشد شاگردان ملا بود.[۱۵]
محمدحسین بن محمدمفید قمی؛ وی تفسیری به گویش فارسی داراست.[۱۶]
محمدسعید بن محمدمفید؛ مشهور به حکم کننده سعید. اورا عارف تبارک و ملقب به حکیم خرد خوانده اند.[۱۷]
امیر قوام الدین محمد اصفهانی؛
محمدشفیع اصفهانی؛
محمد بن عبدالفتاح تنکابنی دارای شهرت به سراب؛
علیقلی بن قرچغای خان مالک احیای حکمت [۱۸]
عباس مولوی تالیف کننده اصول الفوائد؛[۱۹]
عبدالله یزدی؛ او نزد علامه مجلسی و ملا رجبعلی شاگردی نموده است. [۲۰]
لطف‌علی افشار؛ وی دیوان شعری داراست.[۲۱]

اثرها و تألیفات
جعفریان مولف لبریز اثری میباشد و تا به امروز اثر ها فراوانی از او به چاپ رسیده که بالغ بر ۱۴۰ کتاب و نوشته‌علمی تألیفی و ترجمه میباشد[۲۸] و بعضی از آثارش به‌تیتر کتاب درسی حرفه تاریخ درس دادن تشریفات مشهد می‌گردد.[۲۹]

برخی با دقت به اثر ها جعفریان و برجسته بودن مذهب شیعه در اثر ها وی، سیر و طرز مطالعات تاریخی او را مذهب شیعه و ریشه‌های تامل آن در بستر تاریخ تا سده‌های اخیر دانسته‌اند.[۳۰]

حیطههای پژوهشی
عمده رسیدگی‌های جعفریان را می‌قدرت در سه حوزه تاریخ سیاسی صدر اسلام، تاریخ تشیع و تاریخ زمان صفویه دانست ولی اثرها وی فقط درین منطقهها خلاصه نمی شود.[۳۱] به‌شکل کلی می‌قدرت منطقههای دانشی پایین را گزینه دقت او دانست:

تاریخ تشیع:‌ کتاب‌هایی زیرا حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، [۳۲] اطلس شیعه[۳۳]، تأملی در نهضت عاشورا[۳۴] و تاریخ تشیع در جمهوری اسلامی ایران
تاریخ صدر اسلام:‌ کتاب‌هایی مانند تاریخ سیاسی اسلام، [۳۵] تحلیلی از تحولات فکری و سیاسی بعداز نبی پروردگار[۳۶] و سیری در سیره نبوی[۳۷]
تاریخ کشور ایران با تأکید بر زمان صفویه: کتاب‌هایی مثل صفویه در عرصه آیین، تمدن و سیاست، [۳۸] تاریخ کشور‌ایران از استارت اسلام تا نقطه پایان صفویان[۳۹] و نقش قوم و قبیله کرکی در احداث و تداوم دولت صفوی[۴۰]
تاریخ معاصر کشور‌ایران: کتبی زیرا ذهنیت غربی در تاریخ معاصر ما، [۴۱] جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی - سیاسی کشور‌ایران[۴۲] و رسیدگی و بازرسی در حرکت مشروطیت جمهوری اسلامی ایران[۴۳]
تاریخ حج:‌ وی در بخشی از آثارش به قضیه حج اعتنا داشته میباشد که بخشی از آنها سفرنامه خویش اوست مثل با کاروان صفا: گزارش مهاجرت حج سال ۱۳۸۲[۴۴]. او در کتاب پنجاه سفرنامه حج قاجاری[۴۵] به نقل سفرنامه‌هایی از زمان قاجار پرداخته میباشد.[۴۶] اثر ها اسلامی مکه و مدینه کتاب دیگری میباشد که در آن به رسیدگی و معرفی اثرها دو شهر مکه و مدینه پرداخته میباشد.[۴۷] ضمن کتابت کتاب در حوزه حج، اثرها دیگری درین حوزه به وسیله جعفریان به گویش فارسی ترجمه شد‌ه‌است که می‌اقتدار به کتاب تاریخ مکه نوشته احمد السباعی اشاره نمود.[۴۸]
تاریخ دانش و فرهنگ وتمدن اسلامی: او در کتابی به عنوان مقالاتی درباره مضمون‌ دانش در فرهنگ و تمدن اسلامی[۴۹] به پژوهش تأثیرات محور‌های معرفتی در تکوین علم ها متفاوت در فرهنگ اسلامی پرداخته میباشد.[۵۰] کتاب‌ سیر دگرگونی مضمون‌ دانش در متن‌ها حدیثی، ادبی، کلامی و فلسفی نیز اثری دیگر در‌این حوزه میباشد.[۵۱]
تاریخ مهدویت: نگاهی تاریخی به مدعیان دروغین مهدویت را می‌قدرت در کتاب مهدیان دروغین[۵۲] دید.[۵۳]
نحوه شناسی و جراحت شناسی تاریخ پژوهی: اثراتی زیرا پیش درآمدی بر آشنایی تاریخ اسلام[۵۴]، آشنائی مقدماتی با شیوه استیناف در تاریخ[۵۵] و داستان‌خوانان در تاریخ اسلام و جمهوری اسلامی ایران[۵۶].

تصویر کتاب دیده روز، گفتمان‌های حامد زارع با نبی جعفریان
در فصل بهار سال ۱۴۰۲ش حامد زارع دسته گفتگو‌های خویش را با پیامبر جعفریان در پوسته کتاب الکترونیک «دیده روز» منتشر کرد.[۵۷]‌ این تاثیر در چهار فصل مشمول زندگینامه، نقدنامه (جراحت‌شناسی فرهنگ وتمدن اسلامی، نقادی جریان دانش در کشور‌ایران، اسلامی‌سازی علم ها انسانی، نگاهی انتقادی به کالج، آتی‌شناسی کتاب و کتاب‌منزل، دیجیتال‌سازی علم ها انسانی)، کارنامه (تاریخ و پندار صفوی و ادبیات پژوهشی حج) و تاریخ‌طومار (منطقههای علمیه تشیع و فرقه‌گرایی و سلفی‌گرایی) منتشر گردیده‌است.[۵۸]

توفیق‌ها و جوایز
استخراج محرک سومی برگزیده فستیوال فارابی، جهت نوشتن کتاب «جریان‌ها و سازمان‌های سیاسی مذهبی کشور ایران»، سال ۱۳۸۷ش. [۵۹]
دستیابی مشوق بیست و هفتمی پاداش کتاب سال کشور‌ایران[۶۰] و فستیوال فارابی جهت تألیف کتاب «اطلس شیعه»، سال ۱۳۸۸ش.[۶۱]
استخراج محرک کتاب سال کشور‌ایران جهت نوشتن کتاب «تاریخ سیاسی اسلام (سیره نبوی)»، مبتنی بر زندگینامه منتشر گردیده از او.[۶۲]
استخراج محرک ویژه شخصیت علمی مرزو بوم در در جریان سی و هشتمین محرک کتاب سال کشور ایران.[۶۳]
نگرش‌ها
بایستگی نگاه درست و غیرجانبدارانه به تاریخ
یکی‌از بینش‌های جعفریان، لزوم خروج از حیث جانبدارانه و متأثر از فضای سیاسی اجتماعی به تاریخ اسلام میباشد.[۶۴] از حیث وی، اکثر مسلمان‌ها در نگاه به تاریخ با اعتنا به پیش‌قضیه‌های فرضی فعالیت می‌نمایند که در ارتباط با اشخاص عالی، شغل های بد و در ارتباط با اشخاص بد، شغل های بهتر را نمی‌پذیرند.[۶۵] به نظریه وی واژگان گفت‌و‌گو عاشورا در طی مجال تغییر‌و تحول یافته میباشد و در تبیین سیره فرستاده(ص)‌ و ائمه(ع)‌ در میان پیشین و پس از انقلاب اسلامی تفاوت‌هایی چشم می گردد.[۶۶] از لحاظ وی جلال آل‌احمد، علی شریعتی و نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی به عنوان مثال عده ای می‌باشند که بر حسب فرصت تصاویر متفاوتی از عاشورا و آیین ارائه داده‌اند.[۶۷] او یک کدام از موضوع‌های این نگاه پیش‌داورانه را حل کردن خطاها جامعه با نسبت دادن به سیره اهل بیت(ع)‌ می داند که شغل صحت وجود ندارد.[۶۸]

عمل‌های اجتماعی
نبرد‌های داخلی و تجاوزات صهیونیست‌ها، پیشین از ضرر‌های جانی و مالی، خطاها اجتماعی فراوانی را پیرو داشت که مهم ترین آن عاقبت نا مفهوم یتیمان و فرزندان شهدا و فقرا و معلولان بود. انجمن خیریه (جمعیة المَبَرّات الخیریه) که تحت لحاظ سید محمدحسین ادب‌الله قرار داشت با امداد نیکوکارانی از کشورهای عربی خلیج‌عجم و لبنان مبادرت به احداث مرکزها و موسسه ها کلان و توسعه یافته برای تربیت یتیمان و به ویژه فرزندان شهدا و فرزندان فقرا و احداث درمان‌گاه‌ها و درمان‌گاه‌ها و مساجد نمود. درین مرکزها خیریه، یادشدگان به صورت شبانه‌روزی اسکان داده و مراتب تحصیلی‌شان را در قسمت آموزشی همین مرکزها می‌گذراندند. بعضا از این مرکزها تشریفات مشهد عبارتند[۱۴]

مبرة الامام الخویی، بیروت (الدوحه)
مبر‌ة الامام زین العابدین(ع)، البقاع (الهرمل)
مبرة الامام علی بن ابی طالب(ع)، جبل‌برهان
مبرة السیده مریم(ع)، جبل برهان، جویا
مبرّة السیدة خدیجة الکبری(ع)، بیروت (بئر حسن)
مبرّة الحورا زینب، البقاع الغربی، سحمر
مرکزها خیریه برای نابینایان و ناشنوایان
مدرسة النور (برای نابینایان)، بیروت
مدرسة الرجاء (ناشنوایان)، بیروت
مستشفی بهمن (مریض خانه بهمن)، بیروت، حارة حریک
مستشفی السیدة زهرا(س)، جبل برهان، العباسیه.[۱۵]
او همینطور جزو اولیه اعضای شورای خوب مجمع جهانی اهل‌بیت بود.[۱۶]

عمل‌های سیاسی
سید محمدحسین فضل و ادب‌الله از ملازمان مجاورت سید محمدباقر صدر در مسایل سیاسی و تشکیلاتی بود. ادب‌الله بعد از برگشت به لبنان در ادامه طرح صبغه سیاسی اسلام در جامعه مسلمان‌ها لبنان برآمد. وقتی که سرزمین لبنان گزینه تهاجم رژیم صهیونیستی واقع شد، جوان ها متأثر از فضل و ادب‌الله، جنبش نامنظم و غیر تشکیلاتی مقاومت اسلامی را به راه و روش‌انداختند. این جنبش که حزب‌الله لبنان امروز صورت سازمان‌یافته و اساسی‌ترین شاخه آن میباشد، همواره از ادب‌الله تغذیه فکری و سیاسی میشد. مقام فضل و ادب‌الله در تکان مقاومت اسلامی لبنان باعث شد تا یک توشه ربوده و چهار توشه ترور خواهد شد.[۱۷]

درنگ سیاسی
محمدحسین فضل و ادب‌الله بر مردمی بودن مشروعیت حکومت تأکید می‌نماید. بر این مبنا، ایفا سلطه از سوی حاکمان را فقط مبنی بر اصول موضوعه اسلام درست می‌شمرد، خیر به طور ذوق‌ای. او شرکت کردن مردمی و اجرا اقتدار عموم را آماده‌کننده فضای عیب گیری حاکمان میداند؛ همان طور که در سیره حکومتی نبی اکرم(ص) و امام علی(ع) بوده میباشد.

تأکید بر نهادگرایی به جایی فردگرایی و تبدیل شدن دولت به بنیان، نکته مهمی دیگری میباشد که او در زمینه ی حکومت مطرح می‌سازد. طایفه‌گرایی در نگاه وی، آفت تبارک دیگری برخاسته از فردگرایی میباشد که در دنیا اسلام وجود دارااست و از کارداران عقب‌ماندگی دنیا اسلام میباشد. شهروندسالاری به معنای حس برابری کلیه شهروندان از دید حقوق و دستمزد و وظایف، آیتم تأکید او میباشد. تأکید می‌نماید در نظام سیاسی، ضوابط می بایست با نگاه ملی تدوین خواهد شد و قیمت آن به معیار تامین از وحدت و صیانت حاکمیت ملی و آماده‌سازی حالت انسانی و خدماتی و علمی برای تمامی شهروندان میباشد.

او عقیده حکومتی ولایت عالم را در معنای حاکمیت سیاسی فرد بر جامعه قبول نداشت و معتقد بود شورایی متشکل از فقها بایستی بر کارها حکومتی تحقیق نمایند؛ چه رهبر جامعه فقید باشد یا این که غیرفقیه. او همینطور تحقق نظام مبنی بر ولایت دانا را هم مستلزم رأی عموم می‌دانست و معتقد بود عالم خلال تکان در مسیر قانون ها اسلام، بایستی مصالح عموم را رعایت نماید و از خط عدل و داد بیرون نشود.[۱۸]