مجله خبری تشریفات

مقبره متبرکه امامزاده محمد باقر (ع) در جنوب و در بالاترین نقطه روستای تشریفات مشهد رودک رودبار قصران در ۲۰ کیلومتری فشم, در دامنه حوزه‌ کوهستانی واقع گردیده است. عمر اول بنای حرم متبرکه امامزاده محمد باقر (ع) به قرن پنجم و ششم هجری برمی خواهد شد. مقبره متبرکه امامزاده محمد باقر (ع) در فهرست اثرها تاریخی فرهنگی به جا مانده فرهنگی به تصویب رسیده میباشد . در مجاورت حرم متبرکه امامزاده محمد باقر (ع) اطاقهایی برای اسکان زائرین تنظیم گردیده است.رودک یا این که رودبارَک از روستاهای دهستان رودبار قصران نصیب رودبار قصران شهرستان شمیران استان طهران کشور ایران میباشد. عموم رودک تات‌لهجه میباشند.امامزاده محمد باقر (ع) از نوادگان امام موسی کاظم (ع) میباشد. بنای فعلی و تازه ساز مقبره به مساحت ۱۵۰ متر مربع در فضایی به حجم ۵۰۰ متر مربع جای‌دارد.این حرم دارنده گنبدی میباشد مخروطی صورت و شیروانی که پوششی از ورق سپید دارااست. مقبره در سالهای اخیر نوسازی گردیده و ضریحی مطلا در آن نصب گردیده‌است.

بنای امامزاده مشمول دو نصیب میباشد : بنای بقعه مهم و اطاقهای جانبی
در بدنه فرنگی و غربی بقعه امامزاده سنگ بزرگی به اندازه ۵/۳×۴ متر و به صورت نامنظم وجود دارااست که گفته می گردد درسالیان بدور… از کوه غربی امامزاده سقوط کرده و در بدنه سازه فرو رفته میباشد و مخلوط امامزاده را تغییر تحول داده و بعداز آن مبادرت به دیوارچینی سنگی وسیعی در بدنه کوه کرده اند و آنگاه بنای امامزاده را در حالت اتفاق افتاده بازسازی کرده و سامان داده اند.
در سمت راست دری که از اطاق دایره صورت به درون بقاع اساسی رویه مییابد ، کتیبه ای به بعدها ۱۱۲×۳۹ سانتیمتر از سنگ مرمر بسیار بهتر وجود داراست که در درون دیوار نصب گردیده و روی آن با خط نستعلیق در ۲۵ بیت مدح و ثنای صاحب و مالک امامزاده و سال تاسیس بنای آنرا حک کرده اند . متن ابیات حک گردیده به تفصیل تحت میباشد:
این ضریح چه کسی است که از چرخ رفیعتر میباشد
خاک درش ز قدر آسمان ها سروان میباشد
دیده ستاره از پی نظاره درش
زیرا دیده ساکنین زمین سوی اختر میباشد
این نوحه کز برای طوافش به صبح و شام
سرگشته آفتاب در‌این چرخ اخضر میباشد

با توسعه اسلام در کشور‌ایران در سده های ابتدا در اکثری از شهرها روستاها تشریفات مشهد مسجد های چندی ساخته شد، در واقع الگوی بنیادی مسجد در کشور‌ایران به عبارتی مسجد نبی اسلام(ص) بود که به دست وی در مدینه ساخته شد.

مساجد کشور‌ایران با شبستان ستوندار، گرداگرد تراس مرکزی که شبستان رو به قبله آن بزرگتر بود. مانند مسجد جمعه فهرج، نایین اصفهان، تاریخانه دامغان، بعد از آن در طریق رازی و در زمان سلجوقیان مسجد ها به نحوه ی چهار ایوانی ساخته شدند بعضی مساجد شبستانی نیز به چهار ایوانی دگرگون شدند .

اندام های بنیادی مسجد اهل ایران در مهرازی جمهوری اسلامی ایران نیز از آن پس رده خویش را یافتند: گنبد منزل، ایوانی در پشت آن، حیاط در آیگاه، شبستان ردیف دار، گلدسته، میانسرا و … این اندام ها جدید پدید نیامده بودند و هرکدام پیشنه کهنی در مهرازی قبل از اسلام داشتند با این کلیه گرد وارد شدن وسازمان دهی آن‌ها گرد اگرد یک میانسرا انجنان که کلیه ی اندام ها رو به سوی قبله داشته باشند، آفرینشی در مهرازی می بایست بشمار آید. در طرق بعداز آن، آذری و اصفهانی در اندام های مسجد اهل ایران تحول چندان پدید نیامد، گرچه آرایه های نو ای بدان افزوده شد.

اهل ایران ها همواره کوشش می کردند که در تشکیل داد مساجد اهل ایران هم از بابت الگوی نقشه و هم کاربرد ساختمایه بی آلایش و ارزان، از به عبارتی مسجد مدینه سرمشق برداری نمایند. یک کدام از خصوصیت های بنیادی در معماری ما همواره این بود که معماران دیده به شغل خودشان و آنچه از خویش دارا هستند داشته اند. آن‌ها هر چه را که دم دستشان می یافته اند، و به به عبارتی اندازه که نیازشان را برآورده می کرده بسنده می کردند.

معماری ما دراین مورد اصطلاح زیبایی داراست و آن «بوم آورد» بودن میباشد . علاوه بر آن ، آنان هیچ زمان ساختمان را بیهوده آرایه بندی(تزیین) نمی کردند، از لحاظ آن‌ها هر چیزی که منطق کاربردی نداشته، خوشگل شمرده نمی گردیده، آنچه ارج گزارده می گردیده زیبندگی بوده خیر زیبایی نما.

به این سیرتکامل که هر چیزی می بایست سازوار و متناسب باشد و رمز مکان اتومات گردیده باشد تا خوشگل شمرده گردد. این خصوصیت بوم آورد بـودن ساختمایه، همان طور که ذکر گشت، در مسجد مدینه هم به چشم می‌خورد.

شاید کمتر از نیم سده بعد از نقطه پايان عمل مسجد مدینه، در سرزمینی بسیار بدور از مدینه، این مسجد معمولی و بی پیرایه الگوی معمار نومسلمان اهل ایران شد. که در شهر پهره یا این که فهرج ( یکی چهار شهر آن روز یزد ) مسجد تاریخی فهرج با منفعت گیری از آنچه در دسترس بود، سازه شد که خوشبختانه تا کنون از جراحت ویرانی و ویرایش عزل باقی مانده میباشد.

بعداز سپری شد صد سال از تشکیل داد مسجد تاریخی فهرج، مسجد تاریخانه دامغان ساخته شد، که بسیار زیباتر و باشکوه خیس از آن میباشد. ابتدا اسلام، در شهرهایی که به آیین اسلام گرویدن، ناگزیر از ساختمان های پابرجا و یا این که نصفه ویرانی که مرمت می گردیده اند، برای نماز و نیایش خداوند یکتا منفعت می گرفته اند.

مانند مسجد یزد خواست، مسجد جامع بروجرد، جامع نیریز و مسجد تاریخی راز کوچه محمدیه نایین، ساختمان اولیه، آتشکده ای پابرجا، دو‌مین آتشگاهی نصفه ویران، سومین گیری یا این که حیاط، و چهار‌مین مهرابه بوده میباشد. او‌لین مسجد در جمهوری اسلامی ایران که از آغاز به همین نیت ساخته شد، مسجد جامع فهرج است.

با اعتنا به پژوهش های صورت گرفته روی تغییرات مسجد جامع در زمان های تشریفات مشهد متفاوت، می اقتدار طریق بسط سازه را به این شکل اظهار‌کرد:

۱. مسجد جامع اردستان درابتدا به طور شبستانی ردیف دار در یک طبقه و با پلانی نامنظم ساخته شد.

2- او‌لین پیشرفت افقی و عمودی مسجد جامع اردستان با تشکیل داد گنبدخانه در جناح جنوبی فیس داده میباشد

3- بعد از آن با تشکیل داد حیاط جنوبی، طول این نصیب از دیگر قسمتها رفیعتر شد همینطور درین مرحله با ایجاد کرد بناهای همسایه گنبدخانه ، گشوده توسعه پلان در جهت قبله انجام شده میباشد.

۴- آن گاه با ایجاد کرد حیاط شمالی، این جناح نیز دارنده ارتقاء طول شد ولیکن، پلان مسجد گسترشی سوا محدوده مسجد اول نداشت .

۵-در مرحله آن‌گاه، در جهت شرقی مسجد، پلان و طول هر دو بسط یافتند.

۶-در واپسین مرحله پیشرفت، جناح غربی مسجد جامع‌ اردستان‌ در پلان، در به عبارتی محدوده مسجد کهن باقی ماند و با ایجاد کرد تراس، صرفا ازلحاظ طول ارتقاء یافت.

براساس حفاری های اجرا گرفته، سابق ترین عنصر معماری در بقایای مسجد جامع اردستان ، نصیب هایی از دیوار خشتی میباشد که احتمالاً وابسته به بنایی از اواخر زمان ساسانی یا این که اوایل معماری اسلامی میباشد. پژوهش های انجام شده روی فرآیند ایجاد کرد مسجد و گذر از نقشه آل بویه به نقشه زمان سلجوقی و بعد از آن ، علامت از این دارااست که معماران سلجوقی خویش را مکلف به رعایت شرایطی نانوشته می دانسته اند.

به‌این شکل که در توسعه مسجد جامع اردستان از به عبارتی شالوده و محدوده جرزهای آل بویه به کارگیری کرده و با این فعالیت، از به هم ریختن نماهای داخلی پرهیز کرده اند.

همینطور با دقت به پیگردیهای مرحوم شیرازی و کشفیات وی درباره سه حیاط شمالی، شرقی و غربی می قدرت سود گرفت؛ اگرچه این سه حیاط در یک مجال سازه نشده اند، هر سه مرتبط با عصر صفوی میباشند و ساختار مهم بنای آنان در صدر کوشکی بوده میباشد.

مسجد جامع‌ اردستان‌ با شمارۀ ۲۸۴ در ستون‌ اثرها ملی‌ به‌ تصویب‌ رسیده‌ میباشد‌و از سالهای‌ شروع دهۀ ۱۳۴۰ش تاكنون‌ ذیل پوشش‌ انجمن‌ اثر ها ملی‌، سازمان‌ ملی‌ جانبداری‌ اثرها باستانی‌ و سازمان‌ به جا مانده‌ فرهنگی‌ كشور پیوسته‌ موردبررسی‌ و نوسازی‌ قرار گرفته‌ میباشد.‌

تزیینات مسجد جامع اردبیل (آدینه مسجد)
تزیینات آجرکاری در منار مسجد جامع اردبیل ، محل اتصال ساقه به گنبد و محرابی آجری دیده میشود.
آجرچینی منار دارنده تنوع خاصی میباشد و هر بخش آن به طرز خاصی ایفا گردیده‌است.
از شالوده تا طول 3/75 متری خشت چینی افقی میباشد و هر رج به تناسب بندها تشریفات مشهد صورت گرفته آن‌گاه با یک رج که وضعیت باند پارتیشن داراست از آجرچینی استوانه بدنه مستقل می‌گردد.
بدنه به طور جناقی و خفته راسته (افقی عمودی) میباشد و تا طول 2/52 متری همین طرز ادامه مییابد و مجدد با یک رج حد فاصل در نصیب فوقانی منار و در طول 5/27 متری نوع خشت چینی به عبارتی روش افقی میباشد.
نصیب بالای مناره استوانه ای میباشد و ذیل هشت ضلعی که‌این بخش حداکثر دو متر طول داراست.
تنوع در خشت چینی منار مسجد جامع اردبیل مرتبط با آفریننده مهم بوده زیرا در عین تعدد و چندگونگی از نظم خاصی شامل است. اکنون نصیب فوقانی و بخش ماذنه منار فرو ریخته و از منار زمان سلجوقی مسجد جامع اردبیل هشت متر بیشتر باقی نمانده میباشد.
بر منار در محل اتصال گنبد به ساقه ترکهای منشوری صورت، یکسری ستون آجرچینی افقی فعالیت گردیده است.
به جهت اینکه معماری بعد از ظهر سلجوقی تحت عنوان مثال ی خوب مدل آجری معمولی طبقه بندی گردیده می اقتدار این احتمال را اعطا کرد که‌این منار وابسته بدین عصر باشد.
منار مسجد جامع اردبیل همینطور در بخش جنوبی گنبدخانه و در سمت راست محراب گچبری، بقایای محرابی آجری وجود دارااست که به لحاظ می‌رسد این محراب وابسته به مسجد ماقبل سلجوقی (مسجد شبستاندار) و قبل از مجال تاسیس گنبدخانه باشد.
کف آن به طور تقریب 1/30 متر زیر خیس از کف محراب فعلی میباشد. مبتنی بر دست اندرکاران متعدد فیزیکی و شیمیایی و آجرهای این محراب به گذر زمان فرصت متلاشی گردیده اند ولی ملات آن مانده میباشد.
آنچه از تزیینات کاشی کاری در مسجد جامع اردبیل باقیمانده مرتبط با بقایای گنبد فرو ریخته میباشد. گنبد دو پوش و آجری رفیعی با ساقه بلند رخنه‌ دار منشوری صورت (منشورهای مثلث القاع گنبدخانه را پوشش میداده که بالای ترکها و حد فاصل آن ها قطار بندیهایی وجود داشته که با کاشیهایی به رنگ لاجوردی، فیروزه ای و آبی رنگ به نحوه معرق تزیین گردیده است.
کتیبه ها بسته به نوع نقوش بکار رفته به تراش (معرق) یا این که گره تقسیم بندی میشوند. نقوش شکسته از نوع گره و نقوش گردان از نوع تراش میباشند.
کتبیه های مسجد جامع اردبیل از نوع گردان و تراش (معرق) می باشند.
در دیوارهای گنبدخانه و روی پوشش گچی دیوارها، نقش و نگارهایی هر تعدادی محو، قابل مشاهده میباشد.
این نقش ها یادآور نگارگری های درون گنبد الجایتو میباشد و نشانه می‌دهد که در زمان ایلخانان مسجد تجدید بنا و تزیین شد‌ه‌است.
روی دیوارهای شرقی و غربی دو نوار افقی وجود داشتند که سه عدد از گل سرخهای نگارگری گردیده در بالای کمان ها را از هم جداگانه می نمودند.
این آرایش و پیرایش ها به رنگ سبز و سرخ بر روی اندودی سپید رنگ نگارگری گردیده بودند. دیوارهای اندرونی مسجد نیز در طول یک متری دارنده برآمدگی کوچکی بودند که نگارگری و تزیین گردیده بودند.
تزیینات مقرنس و قطار بندی در محراب گچ بری مسجد جامع اردبیل وجود داراست. همان طور که تیتر شد محراب از دو بخش درست شده که هر در هر دو نصیب مقرنس انجام گردیده نصیب فوقانی محراب نیز با قطار بندی آذین گشته میباشد.
پنجره های گنبدخانه دارنده تزیینات چوبی بوده که به انگیزه پوک شدن و از ذیل مثال ای از نعل درگاه های فرسوده اورده شده میباشد.

مسجد حکیم اصفهان یک کدام از شاهکارهای معماری مسجد در کشور‌ایران زمان صفوی تشریفات مشهد میباشد، که به طریق چهار ایوانی با آجرکاریهای بسیار متنوع سازه گردیده و دربردارنده کتیبه های خط بنایی متنوعی میباشد. معماری، آجرکاری، کاشی کاری، گره کشی و مخصوصا خط بنایی مسجد حکیم را می اقتدار در زمره شغل های عالی عصر صفویه و بعد دانست.

تاریخچه مسجد حکیم
مسجد حکیم از مساجد اواخر زمان صفوی در حوزه‌ کهن پدر الدشت اصفهان می‌باشد و بانی آن حکیم محمد داوود ملقب به تقربخان، دکتر پاد شاه عباس دوم و فرمان روا صفی بوده میباشد و به این باعث، مسجد به حکیم آوازه یافته میباشد. مسجد حکیم اصفهان در محله دیرین جورجیر، در محل مسجدی از قرن چهارم دارای شهرت به مسجد جوءجوء یا این که جورجیر، که صاحببن عباد آن را سازه کرده بود، ساخته شد و مسجد جورجیر نیز نامیده شد‌ه‌است.

براساس کتیبه های مسجد، از معماران این سازه محمدعلیبن مدرس علی بیک بنّا اصفهانی، از کاشی کاران آن میرزامحمد کاشی پز، و کتیبه نگار آن خوشنویس اسم آور پیمان صفوی، محمدرضا امامی، بوده اند. اسم خوشنویس دیگری به اسم محمدباقر شیرازی نیز در یکی‌از کتیبه ها مشاهده می شود.

مغایر جناح های شرقی شمالی و جنوبی میدان که رابطه این موسسه تشریفات مشهد را با حوزه های مسکونی و همگانی شهر برقرار می کردند، در بدنه غربی میدان دروازه ها و ورودی هایی قرار داشتند که ورودی های حکومتی بوده و ویژه رفت وآمد درباریان و مسئولان حکومتی و فرد پادشاه به میدان بودند.

این ورودی ها در غرب میدان بومی بوده و اتصال میدان با ساختمان ها ، بخش ها حکومتی و فردوس های شاهانه ای که در غرب میدان بومی بود را ممکن می ساختند.

کاخ بهتر قاپو، کاخ مروارید، قصر چهلستون، میدان چهارحوض و گروه حرمسرا بخشی از اجزای این محدوده حکومتی و همان دولتخانه صفوی بودند. از مهم‌ترین این دسترسی های حکومتی، گذری بود که از دروازه بنا شده در اساس کاخ بهتر قاپو می سپری شد و ویژه عبور فرد پاد شاه و ملازمان وی بوده میباشد.

به عبارت دیگر گذر و دالان بنا شده در ذیل کاخ خوب قاپو، مهم‌ترین ورودی میدان نقش دنیا از محدوده های حکومتی بنا شده در غرب میدان محسوب میشد.

از سایر دروازه های نصیب غربی می شود به نقطه اتصال گذر بشت مطبخ و گذر حرمسرا با میدان اشاره نمود گذر حرمسرا مبنا اتصال دهنده حرمسرای شاهی با بازار پیرامون میدان بود.

گذر چهار‌مین که در غرب میدان قرار داشته و حائز اهمیت متعددی بود گذر اتصال دهنده میدان امام اصفهان با میدان چهارحوض میباشد. میدان چهارحوض یکی دو میدان اساسی دولتخانه صفوی بوده میباشد.

تاریخچه تشکیل داد و معماری مسجد
نبی اکرم (ص) بعد از سفر به مدینه به مراد تشکیل جامعه اسلامی و استقرار تشریفات مشهد نظام اعتقادی و اجتماعی اسلام، به طور رسمی دولت اسلامی را در‌این شهر نهاد بنیان. بنابراین رسول (ص) مسجد را تحت عنوان اول مقر و مجتمع مسلمان‌ها برای پرداختن به اینگونه اموری برگزید. پس زمینی گزینش و ساختن مسجد شروع شد. مسجدی بی آلایش و بی پیرایه و بسیار ابتدایی بود.

زمینش از ریگ و دیوارهایش از آجر، منبرش درخت بنی و سقفش از شاخ و برگ درختان بود. طرح مسجد که برای اول توشه جهت اقامه نماز بی آلایش و بی پیرایه بوسیله فرستاده اکرم (ص) و یارانش در مدینه ساخته شد، فضایی محدود بود که بخشی از آن راز گشوده و سوای اسمانه و بخشی دیگر برای پرهیز از تابش آفتاب رمز پوشیده بود.

یعنی زمینی که داخل آن یک شبستان ردیف دار در سوی قبله دارااست این طرح مسجد بی آلایش، الگوی کلیه مسجدهای سده های در آغاز و بعداز آن، کشورهای مسلمان نشین شد. در جمهوری اسلامی ایران با این سرمشق مسجدهای فهرج، تاریخانه دامغان ، جامع ساوه، جامع نایین و اردستان، اصفهان و شوشتر و اکثری جاهای دیگر ساخته شد و این سرمشق همچنان استوار ماند و هیچ وقت کنار نهاده نشد.

با دقت به معماری مسجد اهل ایران، می قدرت اشاره نمود که در مجموع معماری قبل از اسلام در تشکیل داد مساجد در کشور‌ایران بسیار مفید بوده میباشد. مساجد در کشور ایران اولی بناهایی بودند که فورا بعد از فتح کشور‌ایران بوسیله مسلمان ها در قلمرو ساسانیان ساخته شد و مسجد جامع فهرج یزد یکی‌از اولی مساجدی میباشد که به قرن اولیه عصر اسلامی منسوب شده میباشد.

خصوصیت های معماری مسجد اسلامی با خصوصیت های معماری ساسانی تا حدی یکسان میباشد میباشد به نحوی که در صدر برخی از پژوهشگران آن را بنایی ساسانی می دانستند. این مسجد شبیه بنای ساسانیان در دامغان، دارنده طاق لوله ای با قوس بیضی صورت و ستونهای کلفت گرد با طول سه و نیم متر و قطر دو متر و حیاطی (میانسرا) که همپا با رواق ها و شبستان ها در جهت مکه تاسیس شده است.

و در عین آسانی ساختار کلی این مسجد، استعمال از مصالحی مانند آجرهای قرمز رنگ بسیار مشابه به بناهای عصر ساسانی میباشد.

مسجد جامع اردستان به همدم بازارچه و مکتب متصل به آن، با تشریفات مشهد مساحتی حدود ۳۴۰/۸۵ متر مربع مشتمل بر فضاهای زیادی میباشد.
مسجد اكنون‌ دارنده‌ صحنی‌ مركزی‌ میباشد‌ كه‌ با شبستانهایی تسلط‌ گردیده‌ و گنبد منزل‌ای‌ با حیاط‌ تبارک‌ شبستان‌ جنوبی‌ آن‌را تشكیل‌ میدهد.
ایوانهایی‌ با شكوه‌ و گرانقدر‌ در مركز دیگر جناح‌های مسجد جامع اردستان استقرار یافته‌اند.
تراس‌ سمت‌ قبله‌ و نیز گنبد منزل‌ مسجد جامع اردستان بر مبنای كتیبه‌های‌ جان دار در سالهای‌ ۵۵۳-۵۵۵ق‌ ساخته‌ گردیده‌اند.
ایوانهای دیگر سوای‌ شک وتردید پوششهای‌ صفوی‌ دارا‌هستند و همان گونه‌ كه‌ كتیبۀ كوچكی در مركز گیلویی‌ حیاط‌ شمالی‌ با تاریخ‌ ۹۴۶ق‌ به‌روشنی‌ تأكید می‌كند، دست‌كم‌ در اوایل‌ دورۀ صفویه‌ تجدید بنا‌ گردیده‌ میباشد‌.
دیگر بخشهای شبستانها تركیبی‌ از طاقهای‌ گنبدی‌ و گهواره‌ای‌ میباشد‌ و بیشتر طاقهای‌ گهواره‌ای‌ با اضافه کردن‌ كمرپوشهای‌ گنبدی یا این که تركین‌ به‌شکل‌ دو طبقه‌ در آمده‌اند.
فضاهای خدماتی و ارتباطی مسجد جامع اردستان همانند دستشویی، در دورترین نقطه از اساس مرکزی جایابی گردیده اند.
به جهت تغییرات بسیار فضایی طی زمان های متفاوت در‌این مسجد و تبدیل نصیب میانی شبستانها به حیاط، فضاهای کوچک و به ظواهر سوای کاربری ، در مسجد ساخت‌و‌ساز گردیده اند.
ورودیهای مسجد جامع اردستان آنچه منجر رابطه سفت مسجد با بناهای پیرامونش گشته، پنج درآیگاه میباشد که از روش نماسازی تاحدودی بر آن ها تأکید شد‌ه‌است.
درآیگاه جنوب غربی مسجد جامع اردستان براساس حفریات و امتداد تزئینات آن با دیوار مجاورش، می‌تواند دیرین ترین درآیگاه مسجد باشد.
بیشتر تزئینات آن، نقوشی میباشد که با خشت پیش بر اعمال گردیده اند.
تزئینات آجری این ورودی تا حدودی یادآور سردرمسجد جورجیر (آل بویه) میباشد.
مسجد جامع اردستان ابتدا در همگی جهات، دارنده شبستان ردیف دار بوده میباشد.
بزرگترین شبستان مسجد، شبستان جنوبی میباشد که طبق کتیبه گنبدخانه، ابوطاهر سال ۵۵۳ هـ.ق . آن را سازه نموده است.
در ذیل محوطه تراس مسجد جامع اردستان ، فضایی چهارگوش با دو محراب وجود دارااست.
گنبدخانه در امتداد شالوده شمالی جنوبی و پشت تراس مهم با فضایی چهارگوش به بعد ها ۹ ٫ ۳۳ با طول کف تا پایین گنبد داخلی نزدیک به ۱۹ متر واقع گردیده‌است.
کتیبه درون گنبد اردستان که بعد از آیه بسم ا … ، اولِ آیه ۱۸ سوره توبه به مداد نسخه ها و با گچبری اعمال گردیده، به این تفصیل با پژوهش های می‌دانی، پله ای در دیواره غربی دالان جنوب غربی شناسایی شد.
امروزه به دلایلی نامشخص پله های اول حذف و انتهای این پله ها نیز بسته گردیده اندبا اعتنا به گروه خط مش پله ها و اینکه در جناح غربی صرفا یک خط مش پله برای دسترسی وجود دارااست، احتمال می رود که رویکرد پله حذف گردیده دومی رابطه عمودی این جناح بوده میباشد.
قاعدتاً این شرکت پیوندها عمودی، در یک فرصت ساخته نشده اند درواقع، هر کدام در زمان توسعه و گسترش مسجد و علاوه بر ساخت نیم طبقه در جناح خویش همینطور براساس نیاز درست شده اند.

مسجد جامع اردستان به همدم بازارچه و مکتب متصل به آن، با تشریفات مشهد مساحتی حدود ۳۴۰/۸۵ متر مربع مشتمل بر فضاهای زیادی میباشد.
مسجد اكنون‌ دارنده‌ صحنی‌ مركزی‌ میباشد‌ كه‌ با شبستانهایی تسلط‌ گردیده‌ و گنبد منزل‌ای‌ با حیاط‌ تبارک‌ شبستان‌ جنوبی‌ آن‌را تشكیل‌ میدهد.
ایوانهایی‌ با شكوه‌ و گرانقدر‌ در مركز دیگر جناح‌های مسجد جامع اردستان استقرار یافته‌اند.
تراس‌ سمت‌ قبله‌ و نیز گنبد منزل‌ مسجد جامع اردستان بر مبنای كتیبه‌های‌ جان دار در سالهای‌ ۵۵۳-۵۵۵ق‌ ساخته‌ گردیده‌اند.
ایوانهای دیگر سوای‌ شک وتردید پوششهای‌ صفوی‌ دارا‌هستند و همان گونه‌ كه‌ كتیبۀ كوچكی در مركز گیلویی‌ حیاط‌ شمالی‌ با تاریخ‌ ۹۴۶ق‌ به‌روشنی‌ تأكید می‌كند، دست‌كم‌ در اوایل‌ دورۀ صفویه‌ تجدید بنا‌ گردیده‌ میباشد‌.
دیگر بخشهای شبستانها تركیبی‌ از طاقهای‌ گنبدی‌ و گهواره‌ای‌ میباشد‌ و بیشتر طاقهای‌ گهواره‌ای‌ با اضافه کردن‌ كمرپوشهای‌ گنبدی یا این که تركین‌ به‌شکل‌ دو طبقه‌ در آمده‌اند.
فضاهای خدماتی و ارتباطی مسجد جامع اردستان همانند دستشویی، در دورترین نقطه از اساس مرکزی جایابی گردیده اند.
به جهت تغییرات بسیار فضایی طی زمان های متفاوت در‌این مسجد و تبدیل نصیب میانی شبستانها به حیاط، فضاهای کوچک و به ظواهر سوای کاربری ، در مسجد ساخت‌و‌ساز گردیده اند.
ورودیهای مسجد جامع اردستان آنچه منجر رابطه سفت مسجد با بناهای پیرامونش گشته، پنج درآیگاه میباشد که از روش نماسازی تاحدودی بر آن ها تأکید شد‌ه‌است.
درآیگاه جنوب غربی مسجد جامع اردستان براساس حفریات و امتداد تزئینات آن با دیوار مجاورش، می‌تواند دیرین ترین درآیگاه مسجد باشد.
بیشتر تزئینات آن، نقوشی میباشد که با خشت پیش بر اعمال گردیده اند.
تزئینات آجری این ورودی تا حدودی یادآور سردرمسجد جورجیر (آل بویه) میباشد.
مسجد جامع اردستان ابتدا در همگی جهات، دارنده شبستان ردیف دار بوده میباشد.
بزرگترین شبستان مسجد، شبستان جنوبی میباشد که طبق کتیبه گنبدخانه، ابوطاهر سال ۵۵۳ هـ.ق . آن را سازه نموده است.
در ذیل محوطه تراس مسجد جامع اردستان ، فضایی چهارگوش با دو محراب وجود دارااست.
گنبدخانه در امتداد شالوده شمالی جنوبی و پشت تراس مهم با فضایی چهارگوش به بعد ها ۹ ٫ ۳۳ با طول کف تا پایین گنبد داخلی نزدیک به ۱۹ متر واقع گردیده‌است.
کتیبه درون گنبد اردستان که بعد از آیه بسم ا … ، اولِ آیه ۱۸ سوره توبه به مداد نسخه ها و با گچبری اعمال گردیده، به این تفصیل با پژوهش های می‌دانی، پله ای در دیواره غربی دالان جنوب غربی شناسایی شد.
امروزه به دلایلی نامشخص پله های اول حذف و انتهای این پله ها نیز بسته گردیده اندبا اعتنا به گروه خط مش پله ها و اینکه در جناح غربی صرفا یک خط مش پله برای دسترسی وجود دارااست، احتمال می رود که رویکرد پله حذف گردیده دومی رابطه عمودی این جناح بوده میباشد.
قاعدتاً این شرکت پیوندها عمودی، در یک فرصت ساخته نشده اند درواقع، هر کدام در زمان توسعه و گسترش مسجد و علاوه بر ساخت نیم طبقه در جناح خویش همینطور براساس نیاز درست شده اند.

نارنجستان قوام یا این که قوام السلطنه شیراز، از بناهای تاریخی تشریفات مشهد زمان قاجار در محله سابق شیراز میباشد.

این گلشن به جهت درختان نارنج فراوانی که دارااست به « نارنجستان قوام » دارای اسم و رسم میباشد و یک کدام از زیباترین گلشن های جمهوری اسلامی ایران میباشد.

تاریخچه گلشن نارنجستان قوام (قوام السلطنه شیراز)
علی محمدخان قوام الملک دوم، ایجاد کرد منزل قوام الملک را در شیراز استارت کرد و فرزندش محمد رضا خان قوام الملک، قوام الملک سوم تشکیل داد این سازه را تمام کرد.

گلشن نارنجستان قوام (قوام السلطنه شیراز) به طور تقریب در سال 1257 شمسی و در دوارن سلطنت ناصرالدین پاد شاه قاجار تاسیس شده است
از گلشن قوام و عمارت آن برای برگزاری جشن و پای کوبی‌ها و پذیرایی از مهمانان به کار گیری میشد و منزل زینت الملک که اینک در غرب گروه جای دارد، محل سکونت خانواده قوام بود به همین برهان در آن مجال به گلشن و عمارت، بیرونی و به منزل زینت‌الملک،اندرونی می‌گفتند.

بیرونی و اندرونی گلشن نارنجستان قوام از روش یک تونل زیرزمینی به هم مربوط می شدند و مبنا بیرونی و اندرونی بر یكدیگر عمود بودند.
پس از مرگ قوام الملک سوم و چهارم، منزل قوام به ابراهیم خان قوام‌الملک پنجم رسید. این گلشن پر ارزش از ابراهیم قوام به نوه‌اش شهرام رسید که وی این گلشن را به موسسه آسیایی کالج پهلوی (کالج شیراز کنونی) اعطا کرد.