مسجد جامع اردستان به همدم بازارچه و مکتب متصل به آن، با تشریفات مشهد مساحتی حدود ۳۴۰/۸۵ متر مربع مشتمل بر فضاهای زیادی میباشد.
مسجد اكنون دارنده صحنی مركزی میباشد كه با شبستانهایی تسلط گردیده و گنبد منزلای با حیاط تبارک شبستان جنوبی آنرا تشكیل میدهد.
ایوانهایی با شكوه و گرانقدر در مركز دیگر جناحهای مسجد جامع اردستان استقرار یافتهاند.
تراس سمت قبله و نیز گنبد منزل مسجد جامع اردستان بر مبنای كتیبههای جان دار در سالهای ۵۵۳-۵۵۵ق ساخته گردیدهاند.
ایوانهای دیگر سوای شک وتردید پوششهای صفوی داراهستند و همان گونه كه كتیبۀ كوچكی در مركز گیلویی حیاط شمالی با تاریخ ۹۴۶ق بهروشنی تأكید میكند، دستكم در اوایل دورۀ صفویه تجدید بنا گردیده میباشد.
دیگر بخشهای شبستانها تركیبی از طاقهای گنبدی و گهوارهای میباشد و بیشتر طاقهای گهوارهای با اضافه کردن كمرپوشهای گنبدی یا این که تركین بهشکل دو طبقه در آمدهاند.
فضاهای خدماتی و ارتباطی مسجد جامع اردستان همانند دستشویی، در دورترین نقطه از اساس مرکزی جایابی گردیده اند.
به جهت تغییرات بسیار فضایی طی زمان های متفاوت دراین مسجد و تبدیل نصیب میانی شبستانها به حیاط، فضاهای کوچک و به ظواهر سوای کاربری ، در مسجد ساختوساز گردیده اند.
ورودیهای مسجد جامع اردستان آنچه منجر رابطه سفت مسجد با بناهای پیرامونش گشته، پنج درآیگاه میباشد که از روش نماسازی تاحدودی بر آن ها تأکید شدهاست.
درآیگاه جنوب غربی مسجد جامع اردستان براساس حفریات و امتداد تزئینات آن با دیوار مجاورش، میتواند دیرین ترین درآیگاه مسجد باشد.
بیشتر تزئینات آن، نقوشی میباشد که با خشت پیش بر اعمال گردیده اند.
تزئینات آجری این ورودی تا حدودی یادآور سردرمسجد جورجیر (آل بویه) میباشد.
مسجد جامع اردستان ابتدا در همگی جهات، دارنده شبستان ردیف دار بوده میباشد.
بزرگترین شبستان مسجد، شبستان جنوبی میباشد که طبق کتیبه گنبدخانه، ابوطاهر سال ۵۵۳ هـ.ق . آن را سازه نموده است.
در ذیل محوطه تراس مسجد جامع اردستان ، فضایی چهارگوش با دو محراب وجود دارااست.
گنبدخانه در امتداد شالوده شمالی جنوبی و پشت تراس مهم با فضایی چهارگوش به بعد ها ۹ ٫ ۳۳ با طول کف تا پایین گنبد داخلی نزدیک به ۱۹ متر واقع گردیدهاست.
کتیبه درون گنبد اردستان که بعد از آیه بسم ا … ، اولِ آیه ۱۸ سوره توبه به مداد نسخه ها و با گچبری اعمال گردیده، به این تفصیل با پژوهش های میدانی، پله ای در دیواره غربی دالان جنوب غربی شناسایی شد.
امروزه به دلایلی نامشخص پله های اول حذف و انتهای این پله ها نیز بسته گردیده اندبا اعتنا به گروه خط مش پله ها و اینکه در جناح غربی صرفا یک خط مش پله برای دسترسی وجود دارااست، احتمال می رود که رویکرد پله حذف گردیده دومی رابطه عمودی این جناح بوده میباشد.
قاعدتاً این شرکت پیوندها عمودی، در یک فرصت ساخته نشده اند درواقع، هر کدام در زمان توسعه و گسترش مسجد و علاوه بر ساخت نیم طبقه در جناح خویش همینطور براساس نیاز درست شده اند.
مسجد جامع اردستان به همدم بازارچه و مکتب متصل به آن، با تشریفات مشهد مساحتی حدود ۳۴۰/۸۵ متر مربع مشتمل بر فضاهای زیادی میباشد.
مسجد اكنون دارنده صحنی مركزی میباشد كه با شبستانهایی تسلط گردیده و گنبد منزلای با حیاط تبارک شبستان جنوبی آنرا تشكیل میدهد.
ایوانهایی با شكوه و گرانقدر در مركز دیگر جناحهای مسجد جامع اردستان استقرار یافتهاند.
تراس سمت قبله و نیز گنبد منزل مسجد جامع اردستان بر مبنای كتیبههای جان دار در سالهای ۵۵۳-۵۵۵ق ساخته گردیدهاند.
ایوانهای دیگر سوای شک وتردید پوششهای صفوی داراهستند و همان گونه كه كتیبۀ كوچكی در مركز گیلویی حیاط شمالی با تاریخ ۹۴۶ق بهروشنی تأكید میكند، دستكم در اوایل دورۀ صفویه تجدید بنا گردیده میباشد.
دیگر بخشهای شبستانها تركیبی از طاقهای گنبدی و گهوارهای میباشد و بیشتر طاقهای گهوارهای با اضافه کردن كمرپوشهای گنبدی یا این که تركین بهشکل دو طبقه در آمدهاند.
فضاهای خدماتی و ارتباطی مسجد جامع اردستان همانند دستشویی، در دورترین نقطه از اساس مرکزی جایابی گردیده اند.
به جهت تغییرات بسیار فضایی طی زمان های متفاوت دراین مسجد و تبدیل نصیب میانی شبستانها به حیاط، فضاهای کوچک و به ظواهر سوای کاربری ، در مسجد ساختوساز گردیده اند.
ورودیهای مسجد جامع اردستان آنچه منجر رابطه سفت مسجد با بناهای پیرامونش گشته، پنج درآیگاه میباشد که از روش نماسازی تاحدودی بر آن ها تأکید شدهاست.
درآیگاه جنوب غربی مسجد جامع اردستان براساس حفریات و امتداد تزئینات آن با دیوار مجاورش، میتواند دیرین ترین درآیگاه مسجد باشد.
بیشتر تزئینات آن، نقوشی میباشد که با خشت پیش بر اعمال گردیده اند.
تزئینات آجری این ورودی تا حدودی یادآور سردرمسجد جورجیر (آل بویه) میباشد.
مسجد جامع اردستان ابتدا در همگی جهات، دارنده شبستان ردیف دار بوده میباشد.
بزرگترین شبستان مسجد، شبستان جنوبی میباشد که طبق کتیبه گنبدخانه، ابوطاهر سال ۵۵۳ هـ.ق . آن را سازه نموده است.
در ذیل محوطه تراس مسجد جامع اردستان ، فضایی چهارگوش با دو محراب وجود دارااست.
گنبدخانه در امتداد شالوده شمالی جنوبی و پشت تراس مهم با فضایی چهارگوش به بعد ها ۹ ٫ ۳۳ با طول کف تا پایین گنبد داخلی نزدیک به ۱۹ متر واقع گردیدهاست.
کتیبه درون گنبد اردستان که بعد از آیه بسم ا … ، اولِ آیه ۱۸ سوره توبه به مداد نسخه ها و با گچبری اعمال گردیده، به این تفصیل با پژوهش های میدانی، پله ای در دیواره غربی دالان جنوب غربی شناسایی شد.
امروزه به دلایلی نامشخص پله های اول حذف و انتهای این پله ها نیز بسته گردیده اندبا اعتنا به گروه خط مش پله ها و اینکه در جناح غربی صرفا یک خط مش پله برای دسترسی وجود دارااست، احتمال می رود که رویکرد پله حذف گردیده دومی رابطه عمودی این جناح بوده میباشد.
قاعدتاً این شرکت پیوندها عمودی، در یک فرصت ساخته نشده اند درواقع، هر کدام در زمان توسعه و گسترش مسجد و علاوه بر ساخت نیم طبقه در جناح خویش همینطور براساس نیاز درست شده اند.
ویژگیهای یک مجموعه تشریفاتی حرفهای چیست؟