مجله خبری تشریفات

و....«محراب‏»، خویش، نشاني از ركوع و خشوع و فروتني در يك محل پرستش و مسجد میباشد.چرا كه داراي يك خط منحني میباشد و اين انحناء و خميدگي هماهنگ با كل هستي و نظام آفرينش میباشد.مدار حركت منظومه شمسي و حركت زمين برگرد خورشيد و ماه برگرد زمين، و«الكترون‏»برگرد مركز اتم، بصورت منحني میباشد.و اين علامت فروتنی نظام آفرينش در قبال توان بلندتر الهي میباشد و ركوع هستي را در محل عبادت خلقت مي‏رساند. تشریفات مشهد
حتي اسمان منحني عرش بالا نيز، آرم دهنده خشوع در قبال«الله‏»میباشد زيرا دنیا، خویش يك محراب وسيع میباشد كه آدم در قبال آفريدگارش در اين نيايشگاه، به خشوع، عبادتگر اوست.
در شرایطی که سردر و ايوان مساجد منحني میباشد، در‌حالتی که پيشاني محراب و سقف معابد، خميده میباشد، در‌صورتی‌که گنبد بناهاي ديني، شرایط ركوع داراست، بيان كننده آن روح تعبد و تسليم و انحناء در قبال تولید کننده میباشد.امام جماعت، در محرابي مي‏ايستد كه راكع میباشد.
و گنبد هم محرابي میباشد كه يك اجتماع راكع، در زير آن تجمع كرده‏اند و اين نشان ايمان عموم میباشد، چرا كه ركوع، آرم ايمان و توحيد میباشد.
آنكس كه در قبال حق مطلق (كه پروردگار میباشد) فروتنی نكند و در پيشگاه پروردگار راكع نباشد، در قبال هر كس ديگري خم گردد.
محراب، در لغت و اصطلاح
محراب، بمعناي غرفه، جاي امام جماعت مسجد و محل عبادت میباشد.
محراب نماز:«محراب از جنگيدن (حرب) گرفته شد‌ه‌است، زيرا نمازگزار، با يافتن حضور قلب، در عبادت، با شيطان و با نفس خویش مي‏جنگد.»
اين نكته كه محراب، رزمگاه میباشد، نكته بسيار عميق و آموزنده میباشد و مسلمان را حتي در حالا نماز و عبادت هم، در اکنون مبارزه با عامل ها گشوده دارای آدم از پرورش معنوي و تكامل روحي مي‏شمارد.آنكس كه در جهاد اكبر و پیکار با نفس بتواند قواي نفساني خویش را كنترل كرده و با زمام‏«زهدوتقوا»نفس سركش را مهار زده و بر آن اشراف يابد، مي‏تواند در كوران حادثه ها و معضل‏هاي اجتماعي و شدائد و رویدادها هم بر رمز ايمان و عقيده و مكتب و پاكي و فضائل اخلاقي، پایدار و اثبات گام بماند و آدم باایمان، مي‏تواند در جهاد و نزاع هم گامي بردارد و امت آشنا با مسجد و محراب و منبر، آن آگاهي و صلابت را دارا‌هستند كه با آشنایی دوست و معاند، آينده و تاريخ و نظام متقن اجتماعي را مبنی بر مكتب سازه نهند. پس محراب، خاستگاه جهاد میباشد.
به تعبير حضرت امام خميني:
«محراب بهش مي‏گويند.آنجائي كه‏«حرب‏»از آنجا استارت مي‏گردد، محل حرب....»
و نير فرمود میباشد:
«مساجد، سنگرهاي اسلام میباشد، محراب، محل حرب میباشد، اينها سنگرند ابر اسلام....»
از اينها قبل، محراب سازه به آن آن گاه معنوي و ملكوتي‏اش و قداست‏خاصش در يك مسجد، بيش از ديگر جاها گزینه اهتمام هنرمندان مسلمان بوده میباشد.
به نقل شهيد پاك نژاد:
«محلي میباشد كه امام جماعت در آن مي‏ايستد.به اشكال متعدد ساخته مي‏خواهد شد.و به اقسام و اشکال زينت مي‏خواهد شد.از كاشي، از عاج، طلا جواهرات، آبنوس و غيره.و صنعتكاران، شاهكار صنعت‏خویش را در محراب علامت مي‏دهند.گاه سنگ‏هاي قيمتي در آن بكار مي‏رود كه سراسر محراب را مي‏پوشاند.معروفترين محراب‏ها مرتبط با سلاطين عثماني در مدينه و در بقعه مطهر نبي گرامي میباشد...»
محراب، با دقت به نقوش و خطوط و آيات قرآني و رنگ‏هاي زيبا و ترسيم‏هاي هندسي و تزئينات حفاري گردیده و گچ بري و كاشيكاري و...يك‏«دسته‏»را تشكيل مي‏دهد.«...محراب، در واقع گنجينه‏اي اصيل و سراسر هنر و نازکی‏بيادگار باقی مانده در قلب منزل‏هاي خداست.مدرک گويائي از نهايت آمادگی هنر هنرمندان مسلمان، گروه‏اي از بسياري هنرها و خلاقيت‏ها، از گچ‏بري تا خط و كاشيكاري و ديگر فن‏هاي هنر تزئيني.
به يقين، هنرمندان با ايمان و خلوص مسلمان، نيك با خبر بوده‏اند كه محراب را چونان دري باز گردیده به فردوس، در پيش دیده نماز گزاران بر پا نمايند و تزئين كنند.تا بدان وقت كه تمامي انديشه‏ها به آفریننده، و همگی نگاهها به يكسو جاری مي‏خواهد شد...
محراب در حین زمان‏هاي متفاوت، به شيوه‏هاي گوناگوني تزئين گردیده‌است.محراب‏هاي گچ‏بري گردیده با نقوش پر رنگ، گچ با سطحي هموار و تركيب با مقرنس كاري، به کارگیری از سفال لعاب دار، استعمال از كاشيكاري در تزئين محراب، به کارگیری از طرح آجركاري، و گاه محراب با زمينه‏اي معمولی از سنگ مرمر و يا گچ....»
ولی كل کلام‏ها نقل نشد.تنها يادي بود از گردآوری شدن هنرهاي متعدد در دسته‏اي بنام محراب، كه تجليگاه ذوق وسلیقه و اختراع هنر مسلمين میباشد.
تركيب زيباي «خط‏» و «رنگ‏» و «كلام‏»
آنچه كه از ويژگي‏هاي هنر مسلمين در بناي مساجد و تزئين گنبدها و محرابها و ديوارها و رواق‏هاست نوع تلفيق و تركيب خطوط هندسي و منحني، با سايه و نور و روشنایی و رنگ در زوايا و سطوحي متناسب میباشد.ظريف كاريهاي بكار رفته در اين تلفيق و مزج هنرمندانه، هم سپس معنوي و جذبه غير مادي به اثر ها معماري اسلامي ميبخشد و هم بشر را در دنيائي ژرف از زيبائيها و حس‏هاي فوق طبيعي قرار ميدهد.به سیرتکامل‏اي كه به يك تاثیر هنري معماري، خیر يك بعد از آن، بلكه ابعادي عميق، ميدهد.
در اين زمينه، به اين دو نقل اعتنا كنيد:
«مغایر هنرهاي غربي كه آن‌گاه سوم يعني عمق را در لحاظ دارا‌هستند، هنرهاي اسلامي كوشش در به دور شدن از آن را دارااست.منتهي عمق ديگري را دنبال مي‏كند و آن‏«عمق وجداني میباشد.در داستانهاي‏«هزار و يكشب‏»تیم‏اي از روایت‏هائي را مي‏بينيم كه هر كدام در دل ديگري میباشد.همچنين در تزئين درها مي‏بينيم كه يك تزئين، ما‌را به زينت ديگري در درون آن، رهنمون مي‏گردد و همچنين آن، مارا به سومي منتقل مي‏كند...»
نقل ديگر، گشوده از به عبارتی كتاب میباشد، كه علاوه بر بحثي کامل از ويژگيهاي تزئين مساجد و بناهاي اسلامي، با تكيه روي موادسازنده تشكيل دهنده اين سیرتکامل هنر، يعني‏«خط‏»و«رنگ‏»و نقوش ديگر، بيان مفصلي داراست كه چكيده آن باين شکل مي‏باشد:
«...خط‏».
از اصلی‏ترين ارکان هنر«شكل گرا»میباشد و نمايشگر نوعي حركت و رونق در بيان هدف.خط در اثر ها هنر اسلامي، «غالبا»به دو شکل بكار رفته میباشد:
يكي:خط منحني كه حالتي دوراني و جولاني دارااست و بيانگر نوعي رهائي و آزادي در محدوده به عبارتی مساحت تزئين گردیده است.در شرایطی‌که چه از محدوده بيرون نمي‏رود ولي شم اطلاق و استمرار و بي نهايت را در آدم ايجاد مي‏كند.
تلاشي دائمی و حركتي مداوم و بي وقفه را القاء مي‏كند.«و لله المشرق و المغرب فاينما تولوا فثم وجه الله‏».
شکل دوم:خطوط هندسي میباشد كه نقش محصور كننده مساحت را داراست و با رویش هنر، رو به توجه مي‏رود.معمولا به اين نوع خطوط، تزئينهائي از نوع اولیه ضميمه مي‏شود.
اين شكل از خط، غالبا بصورت شكل‏هاي ستاره‏اي و نجومي و یک سری ضلعي میباشد، يا بصورت دائره‏ها.
خط هندسي شم استقرار و وقار و ثبات را ايجاد مي‏كند و نوعي حركت قاطع و مؤكد در آن مخفی میباشد، چونكه حیث را به باطن مساحت ميكشد.
شگفتي هنر اسلامي در تركيب اين دو نوع خط، در نهايت مهارت و تناسب میباشد.دو خط میباشد و از دو نوع، و هر كدام نوعي زيبائي را برمي‏انگيزند.«رنگ‏»:
رنگ، صفتي طبيعي در اشياء میباشد و آنرا در تاريكي نمي‏اقتدار ديد.شديدا با نوروفروغ رابطه داراست و زيبائي بسياري از چيزها از رنگشان امان مي‏گيرد.زيبائي رنگ شكوفه‏ها، اسمان، طیوران، حشرات و صدف، شاهد آنست.
در هنر اسلامي، رنگهاي كبود، سبز، و طلائي...و سرخ و رنگ زرد، زياد بكار رفته میباشد.رنگهاي سبز و كبود، رنگهاي سرد و رنگهاي گوشه و کنار می‌باشند كه از اشياء، جسميت آن ها را سلب كرده و حس بي نهايت را ايجاد مي‏كنند.رنگ طلائي نيز اين تاثير را دارااست.
سايه و نور و روشنایی:
رنگ، غالبا نقش نوروفروغ را ايفاء مي‏كند، چونكه غالبا رنگ‏ها پر‌نور‏اند و رنگهاي تيره هم بجاي سايه و تاريكي به كار مي‏رود و سايه‏ها، نوعي زيبائي و تنوع مي‏انگيزد...
هنرمندان مسلمان در تزئين اثرها خویش، از هر چه كه به زيبائي و جذابيت تاثیر بيفزايد به کارگیری مي‏كردند.از جمله گياهان و شاخ و برگ‏ها و ميوه‏ها و ساقه‏هاي گياهان، سهم عمده‏اي در تزئين اثر ها هنري داشت و عالم گياهان يك منبع الهام به اکانت مي‏آمد و از هر گلستاني شكوفه‏اي مي‏چيدند...
موادسازنده هندسي هم سهم زيادي در اشغال سطح های و مساحت‏ها داشته و يكي از مشغوليات ذهني هنرمند مسلمان، کارایی براي نوآوري‏ها و ابتكارهاي جديد از واکنش زوايا با آميختگي اشكال هندسي بود تا از اين طريق، زيبائي سرشاري را پديد آورد.
از بارزترين اين تزئينات، به عبارتی شكل‏هاي نجومي و چندین ضلعي‏هاست كه در قرن‏هاي متوالي در اثرها هنرمندان مسلمان مشاهده مي‏خواهد شد...
ارکان خطي و كتابي، يكي از براق‏ترين نوع تزئيني در هنر اسلام بود.با اعتنا به اهميت دادن مسلمين به آيات قرآن، آن‌ها را در مساجد و مراكز بجاي نقوش ديگر بكار بردند كه هم جنبه تزئيني داشته میباشد و هم خواندن قرآن ایفا مي‏گرفت و عمدتا به دو شکل‏«خط كوفي‏»و«خط نسخه ها‏»گزینه استعمال بود، (اولي بخاطر داشتن زاويه‏هاي قائمه، دومي به خیال و خاطر حالتهاي دوراني و انحناي حروف) خویش اين حروف و خطوط كوفي و نسخه ها هم با نقش‏هاي گياهي ضميمه مي‏شد، كه غالبا در امتداد حروف بود...»
اميد میباشد كه هنرمندان مسلمان ما بتوانند در بالاترين و قوي ترين تكنيك و مؤثرترين شيوه و سبك، اسلام و بها‏هاي مكتب و پيام قرآن را بيان كنند و رسالت‏خویش را در ازای تاريخي عظيم، كه سرشار از حماسه‏ها، عظمت‏ها، و شهید شدن‏هاست‏به شايستگي ایفا دهند و دين خویش را به شهداي عزيز و اسلام عزيزتر و انقلاب اسلامي، ادا نمايند.كه توفيق، از سوي خداي تعالی میباشد.

و....«محراب‏»، خویش، نشاني از ركوع و خشوع و فروتني در يك محل پرستش و مسجد میباشد.چرا كه داراي يك خط منحني میباشد و اين انحناء و خميدگي هماهنگ با كل هستي و نظام آفرينش میباشد.مدار حركت منظومه شمسي و حركت زمين برگرد خورشيد و ماه برگرد زمين، و«الكترون‏»برگرد مركز اتم، بصورت منحني میباشد.و اين علامت فروتنی نظام آفرينش در قبال توان بلندتر الهي میباشد و ركوع هستي را در محل عبادت خلقت مي‏رساند. تشریفات مشهد
حتي اسمان منحني عرش بالا نيز، آرم دهنده خشوع در قبال«الله‏»میباشد زيرا دنیا، خویش يك محراب وسيع میباشد كه آدم در قبال آفريدگارش در اين نيايشگاه، به خشوع، عبادتگر اوست.
در شرایطی که سردر و ايوان مساجد منحني میباشد، در‌حالتی که پيشاني محراب و سقف معابد، خميده میباشد، در‌صورتی‌که گنبد بناهاي ديني، شرایط ركوع داراست، بيان كننده آن روح تعبد و تسليم و انحناء در قبال تولید کننده میباشد.امام جماعت، در محرابي مي‏ايستد كه راكع میباشد.
و گنبد هم محرابي میباشد كه يك اجتماع راكع، در زير آن تجمع كرده‏اند و اين نشان ايمان عموم میباشد، چرا كه ركوع، آرم ايمان و توحيد میباشد.
آنكس كه در قبال حق مطلق (كه پروردگار میباشد) فروتنی نكند و در پيشگاه پروردگار راكع نباشد، در قبال هر كس ديگري خم گردد.
محراب، در لغت و اصطلاح
محراب، بمعناي غرفه، جاي امام جماعت مسجد و محل عبادت میباشد.
محراب نماز:«محراب از جنگيدن (حرب) گرفته شد‌ه‌است، زيرا نمازگزار، با يافتن حضور قلب، در عبادت، با شيطان و با نفس خویش مي‏جنگد.»
اين نكته كه محراب، رزمگاه میباشد، نكته بسيار عميق و آموزنده میباشد و مسلمان را حتي در حالا نماز و عبادت هم، در اکنون مبارزه با عامل ها گشوده دارای آدم از پرورش معنوي و تكامل روحي مي‏شمارد.آنكس كه در جهاد اكبر و پیکار با نفس بتواند قواي نفساني خویش را كنترل كرده و با زمام‏«زهدوتقوا»نفس سركش را مهار زده و بر آن اشراف يابد، مي‏تواند در كوران حادثه ها و معضل‏هاي اجتماعي و شدائد و رویدادها هم بر رمز ايمان و عقيده و مكتب و پاكي و فضائل اخلاقي، پایدار و اثبات گام بماند و آدم باایمان، مي‏تواند در جهاد و نزاع هم گامي بردارد و امت آشنا با مسجد و محراب و منبر، آن آگاهي و صلابت را دارا‌هستند كه با آشنایی دوست و معاند، آينده و تاريخ و نظام متقن اجتماعي را مبنی بر مكتب سازه نهند. پس محراب، خاستگاه جهاد میباشد.
به تعبير حضرت امام خميني:
«محراب بهش مي‏گويند.آنجائي كه‏«حرب‏»از آنجا استارت مي‏گردد، محل حرب....»
و نير فرمود میباشد:
«مساجد، سنگرهاي اسلام میباشد، محراب، محل حرب میباشد، اينها سنگرند ابر اسلام....»
از اينها قبل، محراب سازه به آن آن گاه معنوي و ملكوتي‏اش و قداست‏خاصش در يك مسجد، بيش از ديگر جاها گزینه اهتمام هنرمندان مسلمان بوده میباشد.
به نقل شهيد پاك نژاد:
«محلي میباشد كه امام جماعت در آن مي‏ايستد.به اشكال متعدد ساخته مي‏خواهد شد.و به اقسام و اشکال زينت مي‏خواهد شد.از كاشي، از عاج، طلا جواهرات، آبنوس و غيره.و صنعتكاران، شاهكار صنعت‏خویش را در محراب علامت مي‏دهند.گاه سنگ‏هاي قيمتي در آن بكار مي‏رود كه سراسر محراب را مي‏پوشاند.معروفترين محراب‏ها مرتبط با سلاطين عثماني در مدينه و در بقعه مطهر نبي گرامي میباشد...»
محراب، با دقت به نقوش و خطوط و آيات قرآني و رنگ‏هاي زيبا و ترسيم‏هاي هندسي و تزئينات حفاري گردیده و گچ بري و كاشيكاري و...يك‏«دسته‏»را تشكيل مي‏دهد.«...محراب، در واقع گنجينه‏اي اصيل و سراسر هنر و نازکی‏بيادگار باقی مانده در قلب منزل‏هاي خداست.مدرک گويائي از نهايت آمادگی هنر هنرمندان مسلمان، گروه‏اي از بسياري هنرها و خلاقيت‏ها، از گچ‏بري تا خط و كاشيكاري و ديگر فن‏هاي هنر تزئيني.
به يقين، هنرمندان با ايمان و خلوص مسلمان، نيك با خبر بوده‏اند كه محراب را چونان دري باز گردیده به فردوس، در پيش دیده نماز گزاران بر پا نمايند و تزئين كنند.تا بدان وقت كه تمامي انديشه‏ها به آفریننده، و همگی نگاهها به يكسو جاری مي‏خواهد شد...
محراب در حین زمان‏هاي متفاوت، به شيوه‏هاي گوناگوني تزئين گردیده‌است.محراب‏هاي گچ‏بري گردیده با نقوش پر رنگ، گچ با سطحي هموار و تركيب با مقرنس كاري، به کارگیری از سفال لعاب دار، استعمال از كاشيكاري در تزئين محراب، به کارگیری از طرح آجركاري، و گاه محراب با زمينه‏اي معمولی از سنگ مرمر و يا گچ....»
ولی كل کلام‏ها نقل نشد.تنها يادي بود از گردآوری شدن هنرهاي متعدد در دسته‏اي بنام محراب، كه تجليگاه ذوق وسلیقه و اختراع هنر مسلمين میباشد.
تركيب زيباي «خط‏» و «رنگ‏» و «كلام‏»
آنچه كه از ويژگي‏هاي هنر مسلمين در بناي مساجد و تزئين گنبدها و محرابها و ديوارها و رواق‏هاست نوع تلفيق و تركيب خطوط هندسي و منحني، با سايه و نور و روشنایی و رنگ در زوايا و سطوحي متناسب میباشد.ظريف كاريهاي بكار رفته در اين تلفيق و مزج هنرمندانه، هم سپس معنوي و جذبه غير مادي به اثر ها معماري اسلامي ميبخشد و هم بشر را در دنيائي ژرف از زيبائيها و حس‏هاي فوق طبيعي قرار ميدهد.به سیرتکامل‏اي كه به يك تاثیر هنري معماري، خیر يك بعد از آن، بلكه ابعادي عميق، ميدهد.
در اين زمينه، به اين دو نقل اعتنا كنيد:
«مغایر هنرهاي غربي كه آن‌گاه سوم يعني عمق را در لحاظ دارا‌هستند، هنرهاي اسلامي كوشش در به دور شدن از آن را دارااست.منتهي عمق ديگري را دنبال مي‏كند و آن‏«عمق وجداني میباشد.در داستانهاي‏«هزار و يكشب‏»تیم‏اي از روایت‏هائي را مي‏بينيم كه هر كدام در دل ديگري میباشد.همچنين در تزئين درها مي‏بينيم كه يك تزئين، ما‌را به زينت ديگري در درون آن، رهنمون مي‏گردد و همچنين آن، مارا به سومي منتقل مي‏كند...»
نقل ديگر، گشوده از به عبارتی كتاب میباشد، كه علاوه بر بحثي کامل از ويژگيهاي تزئين مساجد و بناهاي اسلامي، با تكيه روي موادسازنده تشكيل دهنده اين سیرتکامل هنر، يعني‏«خط‏»و«رنگ‏»و نقوش ديگر، بيان مفصلي داراست كه چكيده آن باين شکل مي‏باشد:
«...خط‏».
از اصلی‏ترين ارکان هنر«شكل گرا»میباشد و نمايشگر نوعي حركت و رونق در بيان هدف.خط در اثر ها هنر اسلامي، «غالبا»به دو شکل بكار رفته میباشد:
يكي:خط منحني كه حالتي دوراني و جولاني دارااست و بيانگر نوعي رهائي و آزادي در محدوده به عبارتی مساحت تزئين گردیده است.در شرایطی‌که چه از محدوده بيرون نمي‏رود ولي شم اطلاق و استمرار و بي نهايت را در آدم ايجاد مي‏كند.
تلاشي دائمی و حركتي مداوم و بي وقفه را القاء مي‏كند.«و لله المشرق و المغرب فاينما تولوا فثم وجه الله‏».
شکل دوم:خطوط هندسي میباشد كه نقش محصور كننده مساحت را داراست و با رویش هنر، رو به توجه مي‏رود.معمولا به اين نوع خطوط، تزئينهائي از نوع اولیه ضميمه مي‏شود.
اين شكل از خط، غالبا بصورت شكل‏هاي ستاره‏اي و نجومي و یک سری ضلعي میباشد، يا بصورت دائره‏ها.
خط هندسي شم استقرار و وقار و ثبات را ايجاد مي‏كند و نوعي حركت قاطع و مؤكد در آن مخفی میباشد، چونكه حیث را به باطن مساحت ميكشد.
شگفتي هنر اسلامي در تركيب اين دو نوع خط، در نهايت مهارت و تناسب میباشد.دو خط میباشد و از دو نوع، و هر كدام نوعي زيبائي را برمي‏انگيزند.«رنگ‏»:
رنگ، صفتي طبيعي در اشياء میباشد و آنرا در تاريكي نمي‏اقتدار ديد.شديدا با نوروفروغ رابطه داراست و زيبائي بسياري از چيزها از رنگشان امان مي‏گيرد.زيبائي رنگ شكوفه‏ها، اسمان، طیوران، حشرات و صدف، شاهد آنست.
در هنر اسلامي، رنگهاي كبود، سبز، و طلائي...و سرخ و رنگ زرد، زياد بكار رفته میباشد.رنگهاي سبز و كبود، رنگهاي سرد و رنگهاي گوشه و کنار می‌باشند كه از اشياء، جسميت آن ها را سلب كرده و حس بي نهايت را ايجاد مي‏كنند.رنگ طلائي نيز اين تاثير را دارااست.
سايه و نور و روشنایی:
رنگ، غالبا نقش نوروفروغ را ايفاء مي‏كند، چونكه غالبا رنگ‏ها پر‌نور‏اند و رنگهاي تيره هم بجاي سايه و تاريكي به كار مي‏رود و سايه‏ها، نوعي زيبائي و تنوع مي‏انگيزد...
هنرمندان مسلمان در تزئين اثرها خویش، از هر چه كه به زيبائي و جذابيت تاثیر بيفزايد به کارگیری مي‏كردند.از جمله گياهان و شاخ و برگ‏ها و ميوه‏ها و ساقه‏هاي گياهان، سهم عمده‏اي در تزئين اثر ها هنري داشت و عالم گياهان يك منبع الهام به اکانت مي‏آمد و از هر گلستاني شكوفه‏اي مي‏چيدند...
موادسازنده هندسي هم سهم زيادي در اشغال سطح های و مساحت‏ها داشته و يكي از مشغوليات ذهني هنرمند مسلمان، کارایی براي نوآوري‏ها و ابتكارهاي جديد از واکنش زوايا با آميختگي اشكال هندسي بود تا از اين طريق، زيبائي سرشاري را پديد آورد.
از بارزترين اين تزئينات، به عبارتی شكل‏هاي نجومي و چندین ضلعي‏هاست كه در قرن‏هاي متوالي در اثرها هنرمندان مسلمان مشاهده مي‏خواهد شد...
ارکان خطي و كتابي، يكي از براق‏ترين نوع تزئيني در هنر اسلام بود.با اعتنا به اهميت دادن مسلمين به آيات قرآن، آن‌ها را در مساجد و مراكز بجاي نقوش ديگر بكار بردند كه هم جنبه تزئيني داشته میباشد و هم خواندن قرآن ایفا مي‏گرفت و عمدتا به دو شکل‏«خط كوفي‏»و«خط نسخه ها‏»گزینه استعمال بود، (اولي بخاطر داشتن زاويه‏هاي قائمه، دومي به خیال و خاطر حالتهاي دوراني و انحناي حروف) خویش اين حروف و خطوط كوفي و نسخه ها هم با نقش‏هاي گياهي ضميمه مي‏شد، كه غالبا در امتداد حروف بود...»
اميد میباشد كه هنرمندان مسلمان ما بتوانند در بالاترين و قوي ترين تكنيك و مؤثرترين شيوه و سبك، اسلام و بها‏هاي مكتب و پيام قرآن را بيان كنند و رسالت‏خویش را در ازای تاريخي عظيم، كه سرشار از حماسه‏ها، عظمت‏ها، و شهید شدن‏هاست‏به شايستگي ایفا دهند و دين خویش را به شهداي عزيز و اسلام عزيزتر و انقلاب اسلامي، ادا نمايند.كه توفيق، از سوي خداي تعالی میباشد.