حَجّاج بن یوسف ثقفی (م ۹۵ق) حکم دهنده عراق و حجاز در روزگار امویان و از معاندان شیعه ها بود. او در استقرار و تحکیم حکومت اموی مقام مهمی داشت. وفاداری حجاج به قوم و قبیله اموی و سرویس ها و سعیهای او برای مراقبت خلافت امویان، سبب شد مقام والایی نزد آن ها بیابد. عبدالملک بن مروان هنگام مرگ، پیشنهاد اورا به فرزندش، ولید کرد و یکیاز فرزندانش را نیز تشریفات مشهد حجاج نامید.
وی در تاریخ به خون ریزی و ستمگری دارای اسم و رسم میباشد و در کشتن معارضان چنان زیادهروی کرد که حتی عبدالملک بن مروان نیز این واحد سنجش خون ریزی را نپسندید. مورخان شمار اشخاصی را که بهدست حجاج به قتل رسیدهاند، ۱۲۰۰۰۰ و به قولی ۱۳۰۰۰۰ نفر تقریب زدهاند.
حجاج بن یوسف، شهر واسط را احداث کرد و در آنجا از عالم رفت.
نسب، لقب و به دنیا آمدن
حجاج در روستای بنیصخر بهجهان آمد. لقب وی ابومحمد بود.[۱] درباره تاریخ ولادت حجاج اختلاف وجود دارااست؛ سال ۳۹، ۴۰ یا این که ۴۱[۲] ۴۲[۳] و به روایتی منحصربهفرد، سال ۴۵ هجری قمری یا این که اندکی آن گاه[۴] از آن را تاریخ به دنیاآمدن او دانستهاند. بعضی گفتهاند اسم او در کودکی کُلَیب بود و آن گاه حجاج نامیده شد. پارهای نیز گفتهاند کلیب لقبی بود که در کودکی به او داده بودند.[۵]
بابا حجاج، یوسف بن حکم ثقفی، از سران و تسلط خاندان ثقیف بود[۶] ودوستی محکمی با قوم مروان بن حکم اموی داشت و در نبردهای مروان و نبردهای عصر عبدالملک بن مروان کمپانی کرد و در زمان خلافت عبدالملک، حکومت بعضا نواحی را ذمه دار شد. او در زمانه ولایت پسرش حجاج بر حجاز (مدینه)، وفات یافت.[۷] مادرش، فارعه/ فریعه، دختر هَمّامبن عروة ثقفی بود.[۸]
معاش
بنی امیه
حاکمان
تیتر زمانٔ سلطنت
معاویه بن ابی سفیان ۴۱-۶۰
یزید بن معاویه ۶۰-۶۴
معاویة بن یزید ۶۴-۶۴
مروان بن حکم ۶۴-۶۵
عبدالملک بن مروان ۶۵-۸۶
ولید بن عبدالملک ۸۶-۹۶
سلیمان بن عبدالملک ۹۶-۹۹
قدمت بن عبدالعزیز ۹۹-۱۰۱
یزید بن عبدالملک ۱۰۱-۱۰۵
هشام بن عبدالملک ۱۰۵-۱۲۵
ولید بن یزید ۱۲۵-۱۲۶
یزید بن ولید ۱۲۶-۱۲۶
ابراهیم بن الولید ۱۲۶-۱۲۷
مروان بن محمد ۱۲۷-۱۳۲
وزیر ها و امرای سرشناس
مغیرة بن شعبه ثقفی • زیاد بن ابیه • عمرو عاص • مسلم بن عقبه مری • عبیدالله بن زیاد • حجاج بن یوسف ثقفی
رویدادهای اساسی
صلح امام حسن • اتفاق عاشورا • حادثه حره • حریقزدن کعبه • قیام مختار
نبو
از استارت معاش و جوانی حجاج استحضار چندانی در چنگ وجود ندارد، صرفا از بعضا اشعار و گزارشهای دور از هم تاریخی اینگونه برمیآید که وی، همچون نیاکانش، در طائف سنگکشی و چاهکنی،[۹] چوپانی و دباغی[۱۰] مینموده است. بیان کننده حجاج در کودکی قرآن و علم ها فقاهتی مقدماتی را در مدرسهمنزل پدرش در طائف فراگرفته[۱۱] و آن گاه از استادانی مانند عبدالله بن عباس و انس بن صاحب و سَمُرَةبن جُندَب و ابوبُرْدَة بن ابیموسی اشعری فایده گرفته میباشد.[۱۲]
حجاج در روستایی به اسم کوثر در اطراف طائف به معلمی خردسالان پرداخت.[۱۳] و ظاهراً مدتی نیز استاد فرزندان سلیمان بن عبدالملک و سلیمانبن نعیم حِمْیری (کاتب سلیمان بن عبدالملک) بود.[۱۴]
او تا سن بیستوچند سالگی در طائف بود، آنگاه یار پدرش راهی شام شد[۱۵] و همانجا رویش یافت.[۱۶]
مختصات
گفتهاند که حجاج زشترو و خرد اندام بود.[۱۷] اورا اخفش مالک چشمی خرد و نادر سو وصف کرده اند. [۱۸] او فصیح و بلیغ و خطیبی قادر بود.[۱۹]
با مراجعه به منابع تاریخی درمییابیم که او سیاستمدار و با دوراندیشی بود که از کارشکنی و نیرنگ نیز برای موفقیت در نزاعهایش به کارگیری می کرد. برخی مورخان، به او نسبتهایی مانند جبار، ظالم، کافر ، گناه کار[۲۰] و کذاب و خبیث دادهاند.[۲۱]
حجاج در جواب به طومار عبدالملک، خویش را آدمی لجوج و حسود و بخیل و کینهتوز وصف نموده است.[۲۲]
در بعدازظهر مروانبن حکم
نوشتهعلمیٔ اساسی: مروان بن حکم
در مصر و شام
حجاج و پدرش از سپاهیان مروان بن حکم بودند که در سال ۶۴ قمری عازم مصر شدند و آنجا را از دست عبدالرحمانبن جَحْدم فِهری، کارگزار عبدالله بن زبیر، بیرون ساختند و به اینترتیب مصر جزو قلمرو امویان شد.[۲۳] بعداز حدود دو ماه اقامت در شهر فسطاط، حجاج و پدرش به یار مروان به شام بازگشتند.[۲۴]
در حجاز
مروان بن حکم در شعبان یا این که رمضان سال ۶۵ قمری، سپاهی به فرماندهی حُبَیشبن دَلَجه (دُلجه) قَینی برای سرکوبی عبدالله بن زبیر راهی حجاز کرد. دراین لشکرکشی حجاج و پدرش، که درفشدار مجموعهای از سپاه بود، کمپانی داشتند. لشکریان در اطراف روستای رَبَذَه در نزدیکی مدینه از عبدالله بن زبیر باخت خوردند و گریختند. آنگاهها حجاج از این فرارو گریز ننگین به پلیدی خاطر میکرد.[۲۵]
حَجّاج بن یوسف ثقفی (م ۹۵ق) حکم دهنده عراق و حجاز در روزگار امویان و از معاندان شیعه ها بود. او در استقرار و تحکیم حکومت اموی مقام مهمی داشت. وفاداری حجاج به قوم و قبیله اموی و سرویس ها و سعیهای او برای مراقبت خلافت امویان، سبب شد مقام والایی نزد آن ها بیابد. عبدالملک بن مروان هنگام مرگ، پیشنهاد اورا به فرزندش، ولید کرد و یکیاز فرزندانش را نیز تشریفات مشهد حجاج نامید.
وی در تاریخ به خون ریزی و ستمگری دارای اسم و رسم میباشد و در کشتن معارضان چنان زیادهروی کرد که حتی عبدالملک بن مروان نیز این واحد سنجش خون ریزی را نپسندید. مورخان شمار اشخاصی را که بهدست حجاج به قتل رسیدهاند، ۱۲۰۰۰۰ و به قولی ۱۳۰۰۰۰ نفر تقریب زدهاند.
حجاج بن یوسف، شهر واسط را احداث کرد و در آنجا از عالم رفت.
نسب، لقب و به دنیا آمدن
حجاج در روستای بنیصخر بهجهان آمد. لقب وی ابومحمد بود.[۱] درباره تاریخ ولادت حجاج اختلاف وجود دارااست؛ سال ۳۹، ۴۰ یا این که ۴۱[۲] ۴۲[۳] و به روایتی منحصربهفرد، سال ۴۵ هجری قمری یا این که اندکی آن گاه[۴] از آن را تاریخ به دنیاآمدن او دانستهاند. بعضی گفتهاند اسم او در کودکی کُلَیب بود و آن گاه حجاج نامیده شد. پارهای نیز گفتهاند کلیب لقبی بود که در کودکی به او داده بودند.[۵]
بابا حجاج، یوسف بن حکم ثقفی، از سران و تسلط خاندان ثقیف بود[۶] ودوستی محکمی با قوم مروان بن حکم اموی داشت و در نبردهای مروان و نبردهای عصر عبدالملک بن مروان کمپانی کرد و در زمان خلافت عبدالملک، حکومت بعضا نواحی را ذمه دار شد. او در زمانه ولایت پسرش حجاج بر حجاز (مدینه)، وفات یافت.[۷] مادرش، فارعه/ فریعه، دختر هَمّامبن عروة ثقفی بود.[۸]
معاش
بنی امیه
حاکمان
تیتر زمانٔ سلطنت
معاویه بن ابی سفیان ۴۱-۶۰
یزید بن معاویه ۶۰-۶۴
معاویة بن یزید ۶۴-۶۴
مروان بن حکم ۶۴-۶۵
عبدالملک بن مروان ۶۵-۸۶
ولید بن عبدالملک ۸۶-۹۶
سلیمان بن عبدالملک ۹۶-۹۹
قدمت بن عبدالعزیز ۹۹-۱۰۱
یزید بن عبدالملک ۱۰۱-۱۰۵
هشام بن عبدالملک ۱۰۵-۱۲۵
ولید بن یزید ۱۲۵-۱۲۶
یزید بن ولید ۱۲۶-۱۲۶
ابراهیم بن الولید ۱۲۶-۱۲۷
مروان بن محمد ۱۲۷-۱۳۲
وزیر ها و امرای سرشناس
مغیرة بن شعبه ثقفی • زیاد بن ابیه • عمرو عاص • مسلم بن عقبه مری • عبیدالله بن زیاد • حجاج بن یوسف ثقفی
رویدادهای اساسی
صلح امام حسن • اتفاق عاشورا • حادثه حره • حریقزدن کعبه • قیام مختار
نبو
از استارت معاش و جوانی حجاج استحضار چندانی در چنگ وجود ندارد، صرفا از بعضا اشعار و گزارشهای دور از هم تاریخی اینگونه برمیآید که وی، همچون نیاکانش، در طائف سنگکشی و چاهکنی،[۹] چوپانی و دباغی[۱۰] مینموده است. بیان کننده حجاج در کودکی قرآن و علم ها فقاهتی مقدماتی را در مدرسهمنزل پدرش در طائف فراگرفته[۱۱] و آن گاه از استادانی مانند عبدالله بن عباس و انس بن صاحب و سَمُرَةبن جُندَب و ابوبُرْدَة بن ابیموسی اشعری فایده گرفته میباشد.[۱۲]
حجاج در روستایی به اسم کوثر در اطراف طائف به معلمی خردسالان پرداخت.[۱۳] و ظاهراً مدتی نیز استاد فرزندان سلیمان بن عبدالملک و سلیمانبن نعیم حِمْیری (کاتب سلیمان بن عبدالملک) بود.[۱۴]
او تا سن بیستوچند سالگی در طائف بود، آنگاه یار پدرش راهی شام شد[۱۵] و همانجا رویش یافت.[۱۶]
مختصات
گفتهاند که حجاج زشترو و خرد اندام بود.[۱۷] اورا اخفش مالک چشمی خرد و نادر سو وصف کرده اند. [۱۸] او فصیح و بلیغ و خطیبی قادر بود.[۱۹]
با مراجعه به منابع تاریخی درمییابیم که او سیاستمدار و با دوراندیشی بود که از کارشکنی و نیرنگ نیز برای موفقیت در نزاعهایش به کارگیری می کرد. برخی مورخان، به او نسبتهایی مانند جبار، ظالم، کافر ، گناه کار[۲۰] و کذاب و خبیث دادهاند.[۲۱]
حجاج در جواب به طومار عبدالملک، خویش را آدمی لجوج و حسود و بخیل و کینهتوز وصف نموده است.[۲۲]
در بعدازظهر مروانبن حکم
نوشتهعلمیٔ اساسی: مروان بن حکم
در مصر و شام
حجاج و پدرش از سپاهیان مروان بن حکم بودند که در سال ۶۴ قمری عازم مصر شدند و آنجا را از دست عبدالرحمانبن جَحْدم فِهری، کارگزار عبدالله بن زبیر، بیرون ساختند و به اینترتیب مصر جزو قلمرو امویان شد.[۲۳] بعداز حدود دو ماه اقامت در شهر فسطاط، حجاج و پدرش به یار مروان به شام بازگشتند.[۲۴]
در حجاز
مروان بن حکم در شعبان یا این که رمضان سال ۶۵ قمری، سپاهی به فرماندهی حُبَیشبن دَلَجه (دُلجه) قَینی برای سرکوبی عبدالله بن زبیر راهی حجاز کرد. دراین لشکرکشی حجاج و پدرش، که درفشدار مجموعهای از سپاه بود، کمپانی داشتند. لشکریان در اطراف روستای رَبَذَه در نزدیکی مدینه از عبدالله بن زبیر باخت خوردند و گریختند. آنگاهها حجاج از این فرارو گریز ننگین به پلیدی خاطر میکرد.[۲۵]
ویژگیهای یک مجموعه تشریفاتی حرفهای چیست؟