در سال ۷۷ق. مُطَرّف بن مُغیرة بن شعبه، کارگزار حجاج در مداین، بر ضد امویان قیام کرد و خلع عبدالملک بن مروان را از حکومت اظهار کرد و قتل حجاج را حلال شمرد. حجاج نیز حمزة، اخوی و پشتیبان مطرّف، را در همدان زندانی کرد و سپاهی به مصاف مطرّف ارسال کرد و وی و یارانش را در نبردی مجاورت اصفهان کشت و قیامش را سرکوب کرد.[۴۸] بدونشک والاترین و خطرناکترین شورشی که حجاج با آن روبهرو شد کودتا عبدالرحمن بن محمد بن اشعث کندی بود که از سال ۸۱ق. تا ۸۴ق. زمان تشریفات مشهد برد.[۴۹]
بعداز باخت سپاهیان اموی در سال ۷۹ق. در مصاف با رُتبیل (قاضی زابلستان) و قتل هزاران نفر درین جنگ،[۵۰] حجاج در اواخر سال ۷۹ یا این که اوایل ۸۰ سپاهی بیست تا چهل هزار نفری تدارک روئت کرد که به آن «سپاه طواویس» (طاووسان) میگفتند و فرماندهی آن را عبدالرحمن بن محمد بن اشعث برای پیکار با رتبیل و سرکوبی او در سیستان برعهده داشت. ابناشعث بعداز موفقیتهایی تصمیم گرفت جلو رفتن خویش را در قلمرو رتبیل، تا فصل بهار سال سپس و مساعد شدن هوا، متوقف سازد و مدتی در شهر رُخَّج اردو بزند. ولی حجاج این تصمیم را نپسندید و با طومارای توهینآمیز بر ادامه عملیات نظامی تا فتح کابل پافشاری ورزید. همین اختلاف لحاظ یکی دلایل اساسی طغیان و قیام ابناشعث شوید. سپاهیان ابناشعث که بالغ بر هفتاد هزار نفر بودند با او بیعت کردند و وی حجاج را در رُخّج خلع و با رتبیل سازگاری کرد وآنگاه راهی عراق شد.[۵۱]
بعد از وصال نیروهای کمکی عبدالملک بن مروان، حجاج راهی بصره شد و به مصاف ابناشعث رفت. حجاج در اول جنگ، که دُجَیل اسم داشت، برنده شد، اما در دومی جنگ، دارای شهرت به جنگ تستر، که در ۱۰ ذیالحجه سال ۸۱ق. صورت بخشید، باخت مشقت خورد و ناگزیر به بصره عقبنشینی کرد. ابناشعث آنگاه برای مبارزه با حجاج به زاویه مجاورت بصره رفت، ولی بعداز موفقیت اول، در اواخر محرّم ۸۲ باخت خورد. حجاج بعداز جنگ مشقت با عبدالرحمان بن عباس هاشمی، شهر بصره را پس گرفت و مردمانش را بخشش کرد. زیرا حجاج از تجمع سپاه دویست هزار نفری ابناشعث در دَیرالجماجم، بنا شده در هفت فرسخی شمال کوفه، مطّلع شد، به مبارزه او رفت و بعد از صد روز مصاف و بیش تر از هشتاد نزاع در بین طرفین، که از ۱ ربیعالاول تا ۱۴ جمادیالثانی ۸۲ زمان برد، ابناشعث را باخت رنج اعطا کرد و بیشتر اسیران این مبارزهها را گردن زد.[۵۲]
در شعبان ۸۳ حجاج توشه دیگر سپاهیان ابناشعث را در نزاع مَسکِن باخت بخشید و ابناشعث به سیستان، نزد رتبیل، گریخت. حجاج بعداز صلح با رتبیل، از او خواست تا ابناشعث را تسلیم نماید. رتبیل نیز اینگونه کرد، اما ابناشعث در روش خویش را کشت.[۵۳]
فتوحات در شبه مجموعه کشور ها هند
حجاج بعد از سرکوبی معارضان داخلی، به قُتَیبةبن مسلم باهلی (قاضی خراسان) دستورداد به فتوحاتش ادامه دهد و وی نیز شهرهای بخش اعظمی را در ماوراء النهر و آسیای مرکزی فتح کرد[۵۴] و از سوی دیگر، محمدبن قاسم ثقفی قسمتهایی از گواهی و شبهمجموعه کشور ها هند را گشود.[۵۵]
سعی حجاج
اصلاحات عمرانی اجتماعی
حجاج بعضی شغل های اصلاحی و عمرانی در طول حاکمیت خود ایفا اعطا کرد. مثلا اصلاحات عمرانی او، کندن چاهی در مکه به اسم یاقوته، بنای سدهایی در حوالی مکه برای نگهداری و ذخیره آب[۵۶] و اصلاح زمین ها زراعی بر نهرهایی از رود فرات[۵۷] بود. او همینطور شهری به اسم نیل را در کرانه رود فرات در شمال حله سازه کرد که امروزه تنها ویرانهای از آن باقی میباشد.[۵۸] حجاج بین سالهای ۸۳ تا ۸۶ شهر واسط را تشکیل داد و قوانین خاصی برای محافظت نظافت و زیبایی آن انتخاب کرد و تا فرصت مرگش در آن اقامت گزید.[۵۹]
حجاج در سالهای ۷۵ و ۷۶ سکه درهم و دینار با نوشته عربی ضرب کرد.[۶۰]
در سال ۷۷ق. مُطَرّف بن مُغیرة بن شعبه، کارگزار حجاج در مداین، بر ضد امویان قیام کرد و خلع عبدالملک بن مروان را از حکومت اظهار کرد و قتل حجاج را حلال شمرد. حجاج نیز حمزة، اخوی و پشتیبان مطرّف، را در همدان زندانی کرد و سپاهی به مصاف مطرّف ارسال کرد و وی و یارانش را در نبردی مجاورت اصفهان کشت و قیامش را سرکوب کرد.[۴۸] بدونشک والاترین و خطرناکترین شورشی که حجاج با آن روبهرو شد کودتا عبدالرحمن بن محمد بن اشعث کندی بود که از سال ۸۱ق. تا ۸۴ق. زمان تشریفات مشهد برد.[۴۹]
بعداز باخت سپاهیان اموی در سال ۷۹ق. در مصاف با رُتبیل (قاضی زابلستان) و قتل هزاران نفر درین جنگ،[۵۰] حجاج در اواخر سال ۷۹ یا این که اوایل ۸۰ سپاهی بیست تا چهل هزار نفری تدارک روئت کرد که به آن «سپاه طواویس» (طاووسان) میگفتند و فرماندهی آن را عبدالرحمن بن محمد بن اشعث برای پیکار با رتبیل و سرکوبی او در سیستان برعهده داشت. ابناشعث بعداز موفقیتهایی تصمیم گرفت جلو رفتن خویش را در قلمرو رتبیل، تا فصل بهار سال سپس و مساعد شدن هوا، متوقف سازد و مدتی در شهر رُخَّج اردو بزند. ولی حجاج این تصمیم را نپسندید و با طومارای توهینآمیز بر ادامه عملیات نظامی تا فتح کابل پافشاری ورزید. همین اختلاف لحاظ یکی دلایل اساسی طغیان و قیام ابناشعث شوید. سپاهیان ابناشعث که بالغ بر هفتاد هزار نفر بودند با او بیعت کردند و وی حجاج را در رُخّج خلع و با رتبیل سازگاری کرد وآنگاه راهی عراق شد.[۵۱]
بعد از وصال نیروهای کمکی عبدالملک بن مروان، حجاج راهی بصره شد و به مصاف ابناشعث رفت. حجاج در اول جنگ، که دُجَیل اسم داشت، برنده شد، اما در دومی جنگ، دارای شهرت به جنگ تستر، که در ۱۰ ذیالحجه سال ۸۱ق. صورت بخشید، باخت مشقت خورد و ناگزیر به بصره عقبنشینی کرد. ابناشعث آنگاه برای مبارزه با حجاج به زاویه مجاورت بصره رفت، ولی بعداز موفقیت اول، در اواخر محرّم ۸۲ باخت خورد. حجاج بعداز جنگ مشقت با عبدالرحمان بن عباس هاشمی، شهر بصره را پس گرفت و مردمانش را بخشش کرد. زیرا حجاج از تجمع سپاه دویست هزار نفری ابناشعث در دَیرالجماجم، بنا شده در هفت فرسخی شمال کوفه، مطّلع شد، به مبارزه او رفت و بعد از صد روز مصاف و بیش تر از هشتاد نزاع در بین طرفین، که از ۱ ربیعالاول تا ۱۴ جمادیالثانی ۸۲ زمان برد، ابناشعث را باخت رنج اعطا کرد و بیشتر اسیران این مبارزهها را گردن زد.[۵۲]
در شعبان ۸۳ حجاج توشه دیگر سپاهیان ابناشعث را در نزاع مَسکِن باخت بخشید و ابناشعث به سیستان، نزد رتبیل، گریخت. حجاج بعداز صلح با رتبیل، از او خواست تا ابناشعث را تسلیم نماید. رتبیل نیز اینگونه کرد، اما ابناشعث در روش خویش را کشت.[۵۳]
فتوحات در شبه مجموعه کشور ها هند
حجاج بعد از سرکوبی معارضان داخلی، به قُتَیبةبن مسلم باهلی (قاضی خراسان) دستورداد به فتوحاتش ادامه دهد و وی نیز شهرهای بخش اعظمی را در ماوراء النهر و آسیای مرکزی فتح کرد[۵۴] و از سوی دیگر، محمدبن قاسم ثقفی قسمتهایی از گواهی و شبهمجموعه کشور ها هند را گشود.[۵۵]
سعی حجاج
اصلاحات عمرانی اجتماعی
حجاج بعضی شغل های اصلاحی و عمرانی در طول حاکمیت خود ایفا اعطا کرد. مثلا اصلاحات عمرانی او، کندن چاهی در مکه به اسم یاقوته، بنای سدهایی در حوالی مکه برای نگهداری و ذخیره آب[۵۶] و اصلاح زمین ها زراعی بر نهرهایی از رود فرات[۵۷] بود. او همینطور شهری به اسم نیل را در کرانه رود فرات در شمال حله سازه کرد که امروزه تنها ویرانهای از آن باقی میباشد.[۵۸] حجاج بین سالهای ۸۳ تا ۸۶ شهر واسط را تشکیل داد و قوانین خاصی برای محافظت نظافت و زیبایی آن انتخاب کرد و تا فرصت مرگش در آن اقامت گزید.[۵۹]
حجاج در سالهای ۷۵ و ۷۶ سکه درهم و دینار با نوشته عربی ضرب کرد.[۶۰]
ویژگیهای یک مجموعه تشریفاتی حرفهای چیست؟