مجله خبری تشریفات

منبع حدیث
حدیث لولاک با این عبارت «لولاک لما خلقت الافلاک» در هیچ‌کدام از منابع روایی متقدم شیعه به‌ویژه کتاب ها اربعه نیامده و فقط در کتاب الانوار فی مولد النبی تاثیر ابوالحسن بکری سوای گواهی از امام علی(ع) ماجرا گردیده و به تبع وی در بعضا دیگر از کتاب ها مثلا بحار الانوار نقل گردیده است.[۲۰] ولی در علل الشرائع تاثیر روحانی صدوق روایتی هم‌مضمون این حدیث نقل گردیده‌است: «يَا عَلِيُّ لَوْ لَا نَحْنُ مَا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ وَ لَا حَوَّاءَ وَ لَا الْجَنَّةَ وَ لَا النَّارَ وَ لَا السَّمَاءَ وَ لَا الْأَرْض».‏[۲۱] با این حالا محمد تقی مجلسی، بابا علامه مجلسی و از علمای شیعه در قرن یازدهم قمری، عبارت ««لولاک لما خلقت الافلاک» را متوالی تشریفات مشهد دانسته میباشد.[۲۲]

برخی معتقدند وجود فراز «لولاک لما خلقت الافلاک» در کتاب ها متاخر روایی شیعه به جهت روند نقل به مفهوم (ذکر مضمون‌ و معنا ماجرا خیر نص آن)[۲۳][یادداشت ۴] بوده و بر طبق بعضی احادیث با همین دورن‌مایه در منابع متقدم، وارد در کتاب ها متاخر شد‌ه‌است.[۲۴]

حدیث لولا فاطمه
دربین روایات دارای اسم و رسم به لولاک، حدیث «یا این که احمد لولاک لما خلقت الافلاک و لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما» آوازه بیشتری میان شیعه پیدا نموده است.[۲۵] این حدیث در جامعه ها روایی متقدم و دارای اعتبار شیعه نیامده و برای نخسین بار سید محمدحسن میرجهانی، مولف کتاب جُنَّة العاصمة ادعا دارد که حدیث را در کتابی خطی به اسم کشف اللئالی نوشته پارسا بن عَرَندَس حلّی (م قرن ۹) چشم میباشد. سندی که میرجهانی به آن توکل کرده اینگونه میباشد:

«فی کتاب کشف اللئالی لصالح بن عبدالوهّاب بن العرندس، إنّه روی عن الشیخ إبراهیم بن الحسن الذرّاق،‌ عن الشیخ علیّ بن هلال الجزائری، عن الشیخ أحمد بن فهد الحلّی، عن الشیخ زین الدین علیّ بن الحسن الخازن الحائری، عن الشیخ أبی عبدالله محمّد بن مکّی الشهید، بطرقه المتصلة إلی أبی جعفر محمّد بن علیّ بن موسی بن بابویه القمّی، بطریقه إلی جابر بن یزید الجعفی، عن جابر بن عبدالله الأنصاری، عن فرستاده الله صلی الله علیه و آله، عن الله بلندمرتبه و گرانقدر، أنّه قال: یا این که احمد لولاک ... »[۲۶]
آیت‌الله شبیری زنجانی مدرک حدیث لولا فاطمه را دارنده گونه های [۲۷] و بلکه به طور کامل جعلی می داند زیرا ابن عرندس از کسی نقل می‌نماید که زمان‌ها پس از خودش به عالم آمده میباشد. [۲۸] با این هم اکنون وی مضمون حدیث را با توجیهی قابل هواخواهی تعریف می‌نماید. از نگاه وی زیرا مقصود از خلقت هدایت آدم‌هاست و معصومان نیز واسطه سود در هدایت می‌باشند، به این ترتیب می‌اقتدار اظهار‌کرد که در شرایطی که اهل‌بیت(ع) نبودند فقیه رفتار نمیشد.[۲۹] محمدعلی گرامی نیز یک‌سری نفر از راویان حدیث را مجهول معرفی می‌نماید؛ البته این نکته را ادله تکذیب حدیث نمی‌داند.[۳۰] به اعتقادوباور علامه طهرانی بر فرض درست بودن صدور حدیث آن را اشاره به واقعیت محمدیه[یادداشت ۵] دانسته و فاطمه زهرا (س) را تجلّی این واقعیت تک تک برشمرده میباشد.[۳۱]سید محمدحسن میرجهانی در کتاب کتاب جُنَّة العاصمة در توجیه ماجرا، منزلت رسول(ص) و امیرالمؤمنین(ع) و حضرت فاطمه(س) را در نظام هستی مانند رده مغز و قلب و جگر دربدن آدم دانسته میباشد که هر یکسری (در سلسله مراتبی که دارا هستند) رده مغز تحت عنوان فرمانده فراتر از قلب میباشد اما قلب درصورتی که خون رسانی نکند مغز هم تلاش ندارد و هم اینگونه قلب هر یک‌سری با لاتر از جگر میباشد اما در حالتی که جگر نباشد قلب هم تأثیری ندارد و در سود در حالتی‌که فاطمه(س) تحت عنوان واسطه فی مابین منزلت نبوت و امامت وبه تیتر دختر نبی(ص) و همسر امیرالمؤمنین(ع) و مامان امامان(ع) عدم وجود اثری از نبوت و امامت خلا. [۳۲]

بینش‌ها درباره حدیث لولا فاطمه
بعضا با اعتنا به ضعف مدرک حدیث لولا فاطمه معتقدند نصیب دوم و سوم این حدیث «لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما» به وسیله غالیان به حدیث لولاک ملحق گردیده و مخالف قرآن، احادیث و عقل میباشد؛ چون بر برتری علی(ع) بر رسول اسلام(ص) و همینطور برتری فاطمه(س) بر فرستاده و علی علیهما السلام اشاره دارااست؛ در حالی که طبق اعتقادات شیعه فرستاده اسلام(ص) برگزیدگان عبد و بنده پروردگار و وجود اهل بیت(ع) از فروغ آن حضرت میباشد.[۳۳]

در مقابل، به‌این نکته اشاره گردیده که درصورتی که امامت و ولایت خلا نبوت هم پدید نمی‌آمد؛[۳۴] چون نبوت ذکر ضابطه میباشد و ضابطه سوای اعمال هیچ سود‌ای ندارد و اجرای ضابطه نبوت با امامت قابلیت و امکان‌پذیر میباشد؛ به این ترتیب امامت از نبوت اساسی‌خیس میباشد. درپی این ارزیابی بدین نکته اشاره گردیده که طبق این نظارت نباید اظهار کرد حضرت علی(ع) از رسول والاتر میباشد؛ چون فرستاده اسلام(ص)‌ دو منصب نبوت و امامت را دارا بود و امام علی(ع) تنها منصب امامت را برعهده داشت. مبتنی بر این بررسی امامان حافظان آئین می باشند و در صورتیکه بعد از رحلت فرستاده امامت عدم وجود آیین به انحراف کشیده میشد؛ به این ترتیب آئین خاتم از روش امامت مراقبت میگردد و امامان به جز حضرت علی(ع) کلیه از فرزندان فاطمه(س) میباشند.[۳۵]

تک نگاری
کتاب «حدیث لولا فاطمه» تاثیر محمد علی گرامی، از مراجع تبعیت شیعه. در‌این کتاب ابتدا به ذکر معنی و معنا حدیث و آن گاه به تحقیق گواهی آن پرداخته میباشد. پیرو خلال ثابت عصمت و طهارت چهارده معصوم، مناقب حضرت زهرا(س) و خلافت بلافصل امام علی(ع) گفته شده میباشد.[۳۶] گرامی با فایده‌گیری از آیه‌ها و احادیث و مباحث فلسفی و کلامی به تبیین حدیث پرداخته میباشد.[۳۷]

پانویس
مجلسی، مرآةالعقول، ۱۴۰۴ق، ج۲، ۲۸۶؛ نتیجه کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۵۲؛ قندوزی، ینابع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۴.
قمی، تعبیر و تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، پیشگفتار ج۱، ص۱۷.
خالدی، «پژوهش گواهی و متن حدیث لولاک لما خلقت الافلاک»، ص۳۱۳.
منتظری، کتاب الخمس و الانفال، ۱۳۶۳ش، ص۳۵۹-۳۶۱؛ مکارم شیرازی، انوار الفقاهه، ۱۴۲۵ق، ص۵۳۷.
حسینی میلانی، نفحات الازهار، ۱۴۱۴ق، ج۱۱، ص۳۵۰.
میبدی، کشف الاسرار، ۱۳۷۱ش، ج۷، ص۲۸۷؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۱۵۲؛ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۳۶۵ش، ج۱۴، ص۲۱۴.
آملی، تعبیر و تفسیر المحیط الاعظم، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۴۲۳.

منبع حدیث
حدیث لولاک با این عبارت «لولاک لما خلقت الافلاک» در هیچ‌کدام از منابع روایی متقدم شیعه به‌ویژه کتاب ها اربعه نیامده و فقط در کتاب الانوار فی مولد النبی تاثیر ابوالحسن بکری سوای گواهی از امام علی(ع) ماجرا گردیده و به تبع وی در بعضا دیگر از کتاب ها مثلا بحار الانوار نقل گردیده است.[۲۰] ولی در علل الشرائع تاثیر روحانی صدوق روایتی هم‌مضمون این حدیث نقل گردیده‌است: «يَا عَلِيُّ لَوْ لَا نَحْنُ مَا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ وَ لَا حَوَّاءَ وَ لَا الْجَنَّةَ وَ لَا النَّارَ وَ لَا السَّمَاءَ وَ لَا الْأَرْض».‏[۲۱] با این حالا محمد تقی مجلسی، بابا علامه مجلسی و از علمای شیعه در قرن یازدهم قمری، عبارت ««لولاک لما خلقت الافلاک» را متوالی تشریفات مشهد دانسته میباشد.[۲۲]

برخی معتقدند وجود فراز «لولاک لما خلقت الافلاک» در کتاب ها متاخر روایی شیعه به جهت روند نقل به مفهوم (ذکر مضمون‌ و معنا ماجرا خیر نص آن)[۲۳][یادداشت ۴] بوده و بر طبق بعضی احادیث با همین دورن‌مایه در منابع متقدم، وارد در کتاب ها متاخر شد‌ه‌است.[۲۴]

حدیث لولا فاطمه
دربین روایات دارای اسم و رسم به لولاک، حدیث «یا این که احمد لولاک لما خلقت الافلاک و لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما» آوازه بیشتری میان شیعه پیدا نموده است.[۲۵] این حدیث در جامعه ها روایی متقدم و دارای اعتبار شیعه نیامده و برای نخسین بار سید محمدحسن میرجهانی، مولف کتاب جُنَّة العاصمة ادعا دارد که حدیث را در کتابی خطی به اسم کشف اللئالی نوشته پارسا بن عَرَندَس حلّی (م قرن ۹) چشم میباشد. سندی که میرجهانی به آن توکل کرده اینگونه میباشد:

«فی کتاب کشف اللئالی لصالح بن عبدالوهّاب بن العرندس، إنّه روی عن الشیخ إبراهیم بن الحسن الذرّاق،‌ عن الشیخ علیّ بن هلال الجزائری، عن الشیخ أحمد بن فهد الحلّی، عن الشیخ زین الدین علیّ بن الحسن الخازن الحائری، عن الشیخ أبی عبدالله محمّد بن مکّی الشهید، بطرقه المتصلة إلی أبی جعفر محمّد بن علیّ بن موسی بن بابویه القمّی، بطریقه إلی جابر بن یزید الجعفی، عن جابر بن عبدالله الأنصاری، عن فرستاده الله صلی الله علیه و آله، عن الله بلندمرتبه و گرانقدر، أنّه قال: یا این که احمد لولاک ... »[۲۶]
آیت‌الله شبیری زنجانی مدرک حدیث لولا فاطمه را دارنده گونه های [۲۷] و بلکه به طور کامل جعلی می داند زیرا ابن عرندس از کسی نقل می‌نماید که زمان‌ها پس از خودش به عالم آمده میباشد. [۲۸] با این هم اکنون وی مضمون حدیث را با توجیهی قابل هواخواهی تعریف می‌نماید. از نگاه وی زیرا مقصود از خلقت هدایت آدم‌هاست و معصومان نیز واسطه سود در هدایت می‌باشند، به این ترتیب می‌اقتدار اظهار‌کرد که در شرایطی که اهل‌بیت(ع) نبودند فقیه رفتار نمیشد.[۲۹] محمدعلی گرامی نیز یک‌سری نفر از راویان حدیث را مجهول معرفی می‌نماید؛ البته این نکته را ادله تکذیب حدیث نمی‌داند.[۳۰] به اعتقادوباور علامه طهرانی بر فرض درست بودن صدور حدیث آن را اشاره به واقعیت محمدیه[یادداشت ۵] دانسته و فاطمه زهرا (س) را تجلّی این واقعیت تک تک برشمرده میباشد.[۳۱]سید محمدحسن میرجهانی در کتاب کتاب جُنَّة العاصمة در توجیه ماجرا، منزلت رسول(ص) و امیرالمؤمنین(ع) و حضرت فاطمه(س) را در نظام هستی مانند رده مغز و قلب و جگر دربدن آدم دانسته میباشد که هر یکسری (در سلسله مراتبی که دارا هستند) رده مغز تحت عنوان فرمانده فراتر از قلب میباشد اما قلب درصورتی که خون رسانی نکند مغز هم تلاش ندارد و هم اینگونه قلب هر یک‌سری با لاتر از جگر میباشد اما در حالتی که جگر نباشد قلب هم تأثیری ندارد و در سود در حالتی‌که فاطمه(س) تحت عنوان واسطه فی مابین منزلت نبوت و امامت وبه تیتر دختر نبی(ص) و همسر امیرالمؤمنین(ع) و مامان امامان(ع) عدم وجود اثری از نبوت و امامت خلا. [۳۲]

بینش‌ها درباره حدیث لولا فاطمه
بعضا با اعتنا به ضعف مدرک حدیث لولا فاطمه معتقدند نصیب دوم و سوم این حدیث «لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما» به وسیله غالیان به حدیث لولاک ملحق گردیده و مخالف قرآن، احادیث و عقل میباشد؛ چون بر برتری علی(ع) بر رسول اسلام(ص) و همینطور برتری فاطمه(س) بر فرستاده و علی علیهما السلام اشاره دارااست؛ در حالی که طبق اعتقادات شیعه فرستاده اسلام(ص) برگزیدگان عبد و بنده پروردگار و وجود اهل بیت(ع) از فروغ آن حضرت میباشد.[۳۳]

در مقابل، به‌این نکته اشاره گردیده که درصورتی که امامت و ولایت خلا نبوت هم پدید نمی‌آمد؛[۳۴] چون نبوت ذکر ضابطه میباشد و ضابطه سوای اعمال هیچ سود‌ای ندارد و اجرای ضابطه نبوت با امامت قابلیت و امکان‌پذیر میباشد؛ به این ترتیب امامت از نبوت اساسی‌خیس میباشد. درپی این ارزیابی بدین نکته اشاره گردیده که طبق این نظارت نباید اظهار کرد حضرت علی(ع) از رسول والاتر میباشد؛ چون فرستاده اسلام(ص)‌ دو منصب نبوت و امامت را دارا بود و امام علی(ع) تنها منصب امامت را برعهده داشت. مبتنی بر این بررسی امامان حافظان آئین می باشند و در صورتیکه بعد از رحلت فرستاده امامت عدم وجود آیین به انحراف کشیده میشد؛ به این ترتیب آئین خاتم از روش امامت مراقبت میگردد و امامان به جز حضرت علی(ع) کلیه از فرزندان فاطمه(س) میباشند.[۳۵]

تک نگاری
کتاب «حدیث لولا فاطمه» تاثیر محمد علی گرامی، از مراجع تبعیت شیعه. در‌این کتاب ابتدا به ذکر معنی و معنا حدیث و آن گاه به تحقیق گواهی آن پرداخته میباشد. پیرو خلال ثابت عصمت و طهارت چهارده معصوم، مناقب حضرت زهرا(س) و خلافت بلافصل امام علی(ع) گفته شده میباشد.[۳۶] گرامی با فایده‌گیری از آیه‌ها و احادیث و مباحث فلسفی و کلامی به تبیین حدیث پرداخته میباشد.[۳۷]

پانویس
مجلسی، مرآةالعقول، ۱۴۰۴ق، ج۲، ۲۸۶؛ نتیجه کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۵۲؛ قندوزی، ینابع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۴.
قمی، تعبیر و تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، پیشگفتار ج۱، ص۱۷.
خالدی، «پژوهش گواهی و متن حدیث لولاک لما خلقت الافلاک»، ص۳۱۳.
منتظری، کتاب الخمس و الانفال، ۱۳۶۳ش، ص۳۵۹-۳۶۱؛ مکارم شیرازی، انوار الفقاهه، ۱۴۲۵ق، ص۵۳۷.
حسینی میلانی، نفحات الازهار، ۱۴۱۴ق، ج۱۱، ص۳۵۰.
میبدی، کشف الاسرار، ۱۳۷۱ش، ج۷، ص۲۸۷؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۱۵۲؛ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۳۶۵ش، ج۱۴، ص۲۱۴.
آملی، تعبیر و تفسیر المحیط الاعظم، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۴۲۳.