مجله خبری تشریفات

دلیل باطل عزائم
بُرهان فَسخِ عَزائِم از براهین ثابت خداوند میباشد که گسسته شدن تصمیم‌ها و سست شدن عزم‌های انسانی را ناشی از خواست معبود و دلیلی بر وجود وی تلقی می‌نماید. این ادله از یک کدام از سخنان امام علی(ع) گرفته گردیده و او‌لین هر کس به آن پرداخت، علی بن زید بیهقی، شارح نهج البلاغه میباشد. دلیل باطل عزائم به سه سیرتکامل تقریر گردیده و توضیح داده گردیده است؛ برخی آن را به شیوه داخل‌فقاهتی و برخی دیگر مانند ابن ابی‌الحدید، شارح نهج البلاغه، به امداد استدلال حدوث تقریر نموده‌اند. ابن میثم بحرانی و سید رضی این استدلال را به ادله قابلیت و وجوب تشریفات مشهد ارجاع داده‌اند.

این استدلال در بعضی از کتاب‌های تفسیری، حدیثی و فلسفی گزینه دعوا قرار گرفته میباشد. از منظر بعضی آیاتی از قرآن اشاره به استدلال باطل عزائم دارااست مثلا: آیه ۲۴ سوره انفال، آیه ۳۷ سوره روم، آیه ۵۲ سوره زمر و آیه ۲۵ سوره نجم.

معنا‌شناسی
دلیل باطل عزائم درپی ثابت وجود خدا با پشت گرمی به گسسته شدن تصمیم‌ها، باختِ قول‌ها و تزلزل در مراد‌های انسانی میباشد.[۱] بر این شالوده، بشر‌ها گاه از تصمیمی پشیمان میشوند یا این که از اعتقادی دست می‌شویند و همین تغییرهای درونی نماد وجود پروردگار و عزم وی میباشد.[۲] مولوی نیز در مثنوی معنوی بی‌مرادی و شکست‌های آدم را علامت از وجود مولایی رفیعتر دانسته میباشد:

عاشقان از بی‌مرادی‌های خود
مطلع گشتند از مولای خود[۳]
مراد از باطل عزائم این میباشد که گاهی آدم اراده خویش را بر اعمال کاری جزم می‌نماید؛ البته امری درونی بازدارنده وی گردیده و از تصمیم خویش بازمی‌شود.[۴]

موارد دلیل
دلیل باطل عزائم سه قسمت داراست؛ دالّ،[یادداشت ۱] مدلول،[یادداشت ۲] و دلالت.[یادداشت ۳] عامل باطل عزائم برگرفته از متن ها شرعی[۵] و این سخن امام علی(ع) «عَرَفْتُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِفَسْخِ الْعَزَائِمِ وَ حَلِّ الْعُقُودِ وَ نَقْضِ الْهِمَم‏؛ معبود را به شکستن اراده‌ها، باز کردن گره‌ها و نقض کردن کوشش‌ها شناختم»[۶] میباشد.[۷]

دال
دالّ در استدلال، مفهومی میباشد که توسط آن، معنا دیگری ثابت میگردد. مفهومی که در عامل باطل عزائم بر آشنایی پروردگار دلالت می‌نماید، مانعی میباشد که تصمیم آدم را میشکند. (باطل عزائم، حلِّ عقود و نَقضِ هِمَم).[۸] در هر سه آیتم باطل عزائم به معنای شکسته شدن تصمیم‌ها، حل عقود به معنای گشوده شدن گره‌ها و نقض همم به معنای درهم شکستن عزم‌ها، چیز مشترکی وجود داراست: رجوع از تصمیمی که در آدم صورت گرفته و به زودی واقع می شود.[۹]

مدلول
مدلول سود دلیل میباشد. در سیرتکامل‌های متفاوت تقریر این ادله، مدلول‌های زیادی تحت عنوان سود عامل نقل شده میباشد. متکلمان مسلمانی که دلیل باطل عزائم را تبیین کرده‌اند، سود عامل باطل عزائم را ثابت وجود آفریدگار دانسته‌اند. بعضی دیگر نیز آن را استدلال ثابت صفت توان و قاهریت پروردگار و عجز آدم در قبال پروردگار دانسته‌اند. محمدجواد مغنیه (۱۳۲۲-۱۴۰۰ق) از فقها و مفسران شیعه نیز با به کار گیری از این استدلال، پروردگار و یکتایی او‌را سود گرفته میباشد.[۱۰]

دلالت
دلالت ادله به عبارتی سود‌گیری میباشد. در استدلال باطل عزائم، دلالت به عبارتی عنصری میباشد که موجب می گردد از باطل عزائم، وجود معبود فیض گرفته خواهد شد.[۱۱]

منزلت
در تعبیر و تفسیر
مفسران یک سری آیه در قرآن را بر پایه ی موارد استدلال باطل عزائم تعبیر و تفسیر نموده‌اند. بعضا از تفاسیر نظیر تعبیر الصافی،[۱۲] ذکر السعادة،[۱۳] تعبیروتفسیر شریف لاهیجی،[۱۴] کنز الدقائق[۱۵] و نورالثقلین،[۱۶] آیه ۲۰ و ۲۱ سوره ذاریات را با دقت به دلیل باطل عزائم تعبیر و تفسیر نموده‌اند. گردآوری‌ای دیگر از مفسران آیاتی نظیر آیه ۲۴ سوره انفال، آیه ۳۷ سوره روم، آیه ۵۲ سوره زمر و آیه ۲۵ سوره نجم را به سیرتکامل‌ای تعبیر کرده‌اند که باطل عزائم را به ذهن می رساند.[۱۷]

دلیل باطل عزائم
بُرهان فَسخِ عَزائِم از براهین ثابت خداوند میباشد که گسسته شدن تصمیم‌ها و سست شدن عزم‌های انسانی را ناشی از خواست معبود و دلیلی بر وجود وی تلقی می‌نماید. این ادله از یک کدام از سخنان امام علی(ع) گرفته گردیده و او‌لین هر کس به آن پرداخت، علی بن زید بیهقی، شارح نهج البلاغه میباشد. دلیل باطل عزائم به سه سیرتکامل تقریر گردیده و توضیح داده گردیده است؛ برخی آن را به شیوه داخل‌فقاهتی و برخی دیگر مانند ابن ابی‌الحدید، شارح نهج البلاغه، به امداد استدلال حدوث تقریر نموده‌اند. ابن میثم بحرانی و سید رضی این استدلال را به ادله قابلیت و وجوب تشریفات مشهد ارجاع داده‌اند.

این استدلال در بعضی از کتاب‌های تفسیری، حدیثی و فلسفی گزینه دعوا قرار گرفته میباشد. از منظر بعضی آیاتی از قرآن اشاره به استدلال باطل عزائم دارااست مثلا: آیه ۲۴ سوره انفال، آیه ۳۷ سوره روم، آیه ۵۲ سوره زمر و آیه ۲۵ سوره نجم.

معنا‌شناسی
دلیل باطل عزائم درپی ثابت وجود خدا با پشت گرمی به گسسته شدن تصمیم‌ها، باختِ قول‌ها و تزلزل در مراد‌های انسانی میباشد.[۱] بر این شالوده، بشر‌ها گاه از تصمیمی پشیمان میشوند یا این که از اعتقادی دست می‌شویند و همین تغییرهای درونی نماد وجود پروردگار و عزم وی میباشد.[۲] مولوی نیز در مثنوی معنوی بی‌مرادی و شکست‌های آدم را علامت از وجود مولایی رفیعتر دانسته میباشد:

عاشقان از بی‌مرادی‌های خود
مطلع گشتند از مولای خود[۳]
مراد از باطل عزائم این میباشد که گاهی آدم اراده خویش را بر اعمال کاری جزم می‌نماید؛ البته امری درونی بازدارنده وی گردیده و از تصمیم خویش بازمی‌شود.[۴]

موارد دلیل
دلیل باطل عزائم سه قسمت داراست؛ دالّ،[یادداشت ۱] مدلول،[یادداشت ۲] و دلالت.[یادداشت ۳] عامل باطل عزائم برگرفته از متن ها شرعی[۵] و این سخن امام علی(ع) «عَرَفْتُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِفَسْخِ الْعَزَائِمِ وَ حَلِّ الْعُقُودِ وَ نَقْضِ الْهِمَم‏؛ معبود را به شکستن اراده‌ها، باز کردن گره‌ها و نقض کردن کوشش‌ها شناختم»[۶] میباشد.[۷]

دال
دالّ در استدلال، مفهومی میباشد که توسط آن، معنا دیگری ثابت میگردد. مفهومی که در عامل باطل عزائم بر آشنایی پروردگار دلالت می‌نماید، مانعی میباشد که تصمیم آدم را میشکند. (باطل عزائم، حلِّ عقود و نَقضِ هِمَم).[۸] در هر سه آیتم باطل عزائم به معنای شکسته شدن تصمیم‌ها، حل عقود به معنای گشوده شدن گره‌ها و نقض همم به معنای درهم شکستن عزم‌ها، چیز مشترکی وجود داراست: رجوع از تصمیمی که در آدم صورت گرفته و به زودی واقع می شود.[۹]

مدلول
مدلول سود دلیل میباشد. در سیرتکامل‌های متفاوت تقریر این ادله، مدلول‌های زیادی تحت عنوان سود عامل نقل شده میباشد. متکلمان مسلمانی که دلیل باطل عزائم را تبیین کرده‌اند، سود عامل باطل عزائم را ثابت وجود آفریدگار دانسته‌اند. بعضی دیگر نیز آن را استدلال ثابت صفت توان و قاهریت پروردگار و عجز آدم در قبال پروردگار دانسته‌اند. محمدجواد مغنیه (۱۳۲۲-۱۴۰۰ق) از فقها و مفسران شیعه نیز با به کار گیری از این استدلال، پروردگار و یکتایی او‌را سود گرفته میباشد.[۱۰]

دلالت
دلالت ادله به عبارتی سود‌گیری میباشد. در استدلال باطل عزائم، دلالت به عبارتی عنصری میباشد که موجب می گردد از باطل عزائم، وجود معبود فیض گرفته خواهد شد.[۱۱]

منزلت
در تعبیر و تفسیر
مفسران یک سری آیه در قرآن را بر پایه ی موارد استدلال باطل عزائم تعبیر و تفسیر نموده‌اند. بعضا از تفاسیر نظیر تعبیر الصافی،[۱۲] ذکر السعادة،[۱۳] تعبیروتفسیر شریف لاهیجی،[۱۴] کنز الدقائق[۱۵] و نورالثقلین،[۱۶] آیه ۲۰ و ۲۱ سوره ذاریات را با دقت به دلیل باطل عزائم تعبیر و تفسیر نموده‌اند. گردآوری‌ای دیگر از مفسران آیاتی نظیر آیه ۲۴ سوره انفال، آیه ۳۷ سوره روم، آیه ۵۲ سوره زمر و آیه ۲۵ سوره نجم را به سیرتکامل‌ای تعبیر کرده‌اند که باطل عزائم را به ذهن می رساند.[۱۷]