با رعایت آنچه گفته شد، در حال حاضر با سهولت و اعتنا بیشتری میتوانیم تعریفی تشریفات مشهد از حرف ارائه نماییم. مبتنی بر گردآوریبندی تعاریف دانش سخن که از سوی معاصرین جاری ساختن گرفته دانش سخن را میقدرت اینگونه تعریف و تمجید کرد:
«دانش سخن دانشی میباشد که به استباط، تهیه و تبیین معارف و مفاهیم فقهی پرداخته و بر طبق روشهای متعدد دلیل اعم از دلیل، جدل، خطابه و... پاراگرافهای اعتقادی را ثابت و توجیه مینماید و به اعتراض و تردید ها معارضان آئین جواب می دهد». [۴۴]
درین تمجید خیر صرفا به زمینه صحبت اعتنا گردیده که نهایت و نحوهشناسی صحبت نیز آیتم اهمیت قرار گرفته میباشد.
با دقت به تعریفوتمجید فوق، فواید و هدف ها دانش سخن و وظیفه متکلمان عبارت میباشد از:
۱- استنباط
۲- تهیه
۳- تبیین معارف و مفاهیم فقهی
۴- آیینپژوهی و آشنایی آئین به طرز تحقیقاتی خیر تقلیدی
۵- ثابت مدعیات اعتقادی و عقلانی کردن آنان
۶- پاسداری از آموزههای فقهی و زدودن تردید ها از آنها. [۴۵]
۱۳ - تفاوت صحبت و فلسفه
[دستکاری]
ذکر تفاوت در میان فلسفه و حرف را می بایست مرتبط با صحبت متقدمان دانست، چون از قرن هفتم به بعد از آن، سخن و فلسفه بشدت بهم مجاورت گردیدهاند به گونه ای که تشخیص متن ها کلامی از فلسفی در قرنها متأخر به سادگی شکل نمیگیرد. به هر حالا در ارتباط تفاوت دانش حرف با فلسفه و به تعبیروتفسیر دیگر اختلاف متکلمین و فلاسفه بایستی خاطرنشان کرد:
فلاسفه اهل برهانند و در تامل ملتزم به وحی نیستند. (و این بدان مفهوم وجود ندارد که منکر وحی باشند) آنها می گویند که زیرا فن براهینشان به احکام مبرهن یقینی می رسد، شریعت هم می بایست موافق حکمت باشد و در صورتیکه نباشد آن را تأویل بایستی کرد، اما متکلمان هم فلاسفه را نکوهش کردهاند که چرا پا از حدود بالاتر گذارده، عقل فضولی را مدار ملاک دانستهاند...
از لحاظ مورد نیز، صحبت و فلسفه با یکدیگر شرکت کردن ندارند چون قضیه فلسفه مو جود اینجانب نظر هو جان دار میباشد درحالیکه مسئله صحبت- سازه به تعاریفی که سپری شد- اصول و عقاید فقهی میباشد. دلائل فلسفه نیز با دلائل صحبت گوناگون میباشد. چون دلائل فلسفه منتهی به بدیهیات میگردد در صورتی دلائل دانش صحبت منتهی به مسلمات میشود.
از نگاه نهایت و غرض نیز در میان فلسفه و حرف اختلاف میباشد چون نهایت فلسفه استحصال معرفت و کمال قوه نظری میباشد و مقصود دانش حرف حفظ شرع و ثابت عقاید فقهی میباشد.
ولی چنانکه گفتیم، این تفاوتها مرتبط با صحبت متقدمان میباشد و صحبت متأخران به فلسفه اسلامی بسیار مجاورت شدهاست و در مورد و غرض اشتراک دارا هستند و اختلافشان در مقدمات و دلائل میباشد، چون مقدمات دلیل در حکمت، یقینی میباشد و مقدمات دلیل در حرف، مسلمات و مشهورات شرع انور میباشد.
و با تعریفی که متأخرین از دانش سخن کردهاند که: «دانش به وضع و اوضاع موجودات میباشد بر نهج ضوابط شرع» و مقایسه آن با این تمجید از فلسفه اسلامی که: «دانش به اوضاع موجودات میباشد به قدر شکیبایی انسان» میاقتدار سود گرفت که: درصورتیکه دانش صحبت محصور به مقررات شرع میباشد. حدود فلسفه به عبارتی حدود عقل و حوصله آدم میباشد. [۴۶]
۱۴ - شروع پیدایش دانش حرف
[دستکاری]
درباره استارت دانش صحبت بطور ظریف نمیقدرت حیث اعطا کرد. درصورتی که دانش سخن را دانش اصول عقاید فقاهتی بدانیم، می بایست شروع آن را توأم با اعتقادات انسان دانست البته درصورتی که غرض، شروع دانش سخن در اسلام باشد بایستی پیدایش دانش صحبت را بصورت قانونی در نصفه دوم قرن اولیه هجری و اوائل قرن دوم کاوش کرد. در حالتیکه چه مسائل کلی کلامی را میاقتدار در آیه ها شریفه قرآن مهربان و روایات نبوی تعقیب نمود، لکن نمیقدرت مجادلات و مباحثات کلامی را به مجال پیامبر پروردگار (صلی الله و علیه و آله) بازگرداند. چون از یک سو آسانی و صفای مسلمانها صدر اسلام و از سوی دیگر حضور شخصیت والای فرستاده اکرم (صلیاللهعلیهوآله) در بین مسلمین فرصت هرگونه زیراوچرا در مسائل اعتقادی را از میان می برد و صحبت فرستاده برای همگی افرادی که احیانا میتوانستند از لحاظ فکری با یکدیگر اختلافاتی داشته باشند، حجت و فصلالخطاب بود.
۱۴.۱ - علل پیدایش
پس از رحلت پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) و ساختوساز اختلاف فی مابین مسلمین که عمدتا ناشی از ضعف ایمان و قوت عصبیتهای قومی و ملی بود، زیرا و چراهای اعتقادی نیز صورت گرفت و مسائلی از قبیل جانشینی رسول اکرم، موقعیت مرتکب گناه کبیره، جبر و تفویض، و... مبناهای تأسیس مکاتب اساسی کلامی را نهاد بنیان.
اما برخی از محققین و مورخین لحاظ داراهستند که برهان مؤثر در پیدایش حرف در تاریخ اسلام عکس العمل مسلمین با اذهان و فرهنگ و تمدن ایرانیان و یونانیان و مصریان و... و آشنائی مسلمین با دینها و مذهب ها بزرگی زیرا یهود و مسیحیت و دین زرتشت بوده میباشد که مسلمین را به تلاشی بینگهبانی برای رویارویی با تهاجم ها فکری و فقهی آن ها برانگیخته میباشد.
به این ترتیب حیث، برهان مهم پیدایش دانش حرف را می بایست یک ادله فرنگی دانست در حالیکه در شرایطیکه انگیزه مهم پیدایش دانش سخن را اختلافات فکری مسلمان ها در تجزیه و نظارت مسائل اعتقادی، سیاسی، اجتماعی بدانیم، دانش حرف را مولود حوزه پندار اسلامی دانستهایم و این لحاظ به حقیقت نزدیکتر میباشد؛ چون از نگاه تاریخی طرح مسائل کلامی نیز پیش از آشنائی مسلمین با ایرانیان و یونانیان و... معمول بوده میباشد. و ولی تایید این حیث بمعنای نفی تأثیر تمدن ملتها و اعتقادات ادیان و مذهب ها غیر اسلامی در رویش و پویائی صحبت اسلامی وجود ندارد.
۱۴.۱.۱ - امامت
به هر هم اکنون از دربین مسائلی که در پیدایش دانش صحبت و فرق اسلامی تأثیر بسزائی داشته میباشد. یکی از مسأله امامت و جانشینی نبی اکرم (صلیاللهعلیهوآله) و ماجرای شورای سقیفه بنی ساعده را میقدرت اسم موفقیت که بدنبال خویش یک سلسله مباحث کلامی را از قبیل وجوب نصب امام، امامت مفضول یا این که افضل، پاکی امام، کیفیت گزینش امام، مختصات امام، شرائط برکنار امام و... بجای گذاشت و دیگر مسأله جبر و تفویض بشر که در نصفه دوم قرن نخستین بصورت بدون شوخی مطرح شد و اشخاصی مانند ربیعة الرأی صراحتا از جبر و غیلان دمشقی و محل پرستش جهنی از تفویض جانبداری میکردند و مناظراتی در بین آنها در همین قضیه انجام شده میباشد که در کتاب ها کلامی نام برده میباشد. طرح مسأله جبر و تفویض تدریجا باعث پیدایش یک سلسله مسائل دیگری در الهیات، طبیعیات و اجتماعیات شد. عدل، حسن و قبح ذاتی (عقلی) معلل بودن افعال باری به اعراض، محال بودن تکلیف ما لا یطاق و... به عنوان مثال مسائلی میباشد که جبر و سپردن بدنبال خویش آورد.
از دست اندرکاران مؤثر دیگر قتل عثمان، خلیفه سوم و حوادثی میباشد که در روزگار خلافت حضرت علی (علیهالسلام) رویداد، پیدایش مبارزه صفین و ماجرای حکمیت که منجر ظهور گروهی بنام خوارج شد که با اعتقادات خاص خویش زحمات فراوانی را برای علی (علیهالسلام) مهیا کردند. خوارج بنابر اصل اعتقادی خویش که: مرتکب گناه کبیره کافر میباشد و کافر را بایستی کشت، باور پیدا کردند که علی (علیهالسلام) با تایید حکمیت در مبارزه صفین کافر گردیده است و بایستی توبه نماید و همین فرمان موجب به شهید شدن وصال علی در محراب مسجد کوفه شد. و این استارت انحراف دور از شوخی از واقعیت اسلام بود که به نوبه خویش منجر مخالفتها و موافقتها و پیدایش فرق و مذهبها دیگر شوید.
عللی که باختصار بر شمردیم، به علاوه سیاستمداران قاضی بر بلاد اسلامی که اسباب و اثاث تضعیف یا این که تقویت فرق کلامی را بدلائل خاص سیاسی و اجتماعی مهیا میآوردند، مهمترین عواملی میباشد که در پیدایش و پرورش حرف و فرق کلامی مؤثر بودهاند.
با رعایت آنچه گفته شد، در حال حاضر با سهولت و اعتنا بیشتری میتوانیم تعریفی تشریفات مشهد از حرف ارائه نماییم. مبتنی بر گردآوریبندی تعاریف دانش سخن که از سوی معاصرین جاری ساختن گرفته دانش سخن را میقدرت اینگونه تعریف و تمجید کرد:
«دانش سخن دانشی میباشد که به استباط، تهیه و تبیین معارف و مفاهیم فقهی پرداخته و بر طبق روشهای متعدد دلیل اعم از دلیل، جدل، خطابه و... پاراگرافهای اعتقادی را ثابت و توجیه مینماید و به اعتراض و تردید ها معارضان آئین جواب می دهد». [۴۴]
درین تمجید خیر صرفا به زمینه صحبت اعتنا گردیده که نهایت و نحوهشناسی صحبت نیز آیتم اهمیت قرار گرفته میباشد.
با دقت به تعریفوتمجید فوق، فواید و هدف ها دانش سخن و وظیفه متکلمان عبارت میباشد از:
۱- استنباط
۲- تهیه
۳- تبیین معارف و مفاهیم فقهی
۴- آیینپژوهی و آشنایی آئین به طرز تحقیقاتی خیر تقلیدی
۵- ثابت مدعیات اعتقادی و عقلانی کردن آنان
۶- پاسداری از آموزههای فقهی و زدودن تردید ها از آنها. [۴۵]
۱۳ - تفاوت صحبت و فلسفه
[دستکاری]
ذکر تفاوت در میان فلسفه و حرف را می بایست مرتبط با صحبت متقدمان دانست، چون از قرن هفتم به بعد از آن، سخن و فلسفه بشدت بهم مجاورت گردیدهاند به گونه ای که تشخیص متن ها کلامی از فلسفی در قرنها متأخر به سادگی شکل نمیگیرد. به هر حالا در ارتباط تفاوت دانش حرف با فلسفه و به تعبیروتفسیر دیگر اختلاف متکلمین و فلاسفه بایستی خاطرنشان کرد:
فلاسفه اهل برهانند و در تامل ملتزم به وحی نیستند. (و این بدان مفهوم وجود ندارد که منکر وحی باشند) آنها می گویند که زیرا فن براهینشان به احکام مبرهن یقینی می رسد، شریعت هم می بایست موافق حکمت باشد و در صورتیکه نباشد آن را تأویل بایستی کرد، اما متکلمان هم فلاسفه را نکوهش کردهاند که چرا پا از حدود بالاتر گذارده، عقل فضولی را مدار ملاک دانستهاند...
از لحاظ مورد نیز، صحبت و فلسفه با یکدیگر شرکت کردن ندارند چون قضیه فلسفه مو جود اینجانب نظر هو جان دار میباشد درحالیکه مسئله صحبت- سازه به تعاریفی که سپری شد- اصول و عقاید فقهی میباشد. دلائل فلسفه نیز با دلائل صحبت گوناگون میباشد. چون دلائل فلسفه منتهی به بدیهیات میگردد در صورتی دلائل دانش صحبت منتهی به مسلمات میشود.
از نگاه نهایت و غرض نیز در میان فلسفه و حرف اختلاف میباشد چون نهایت فلسفه استحصال معرفت و کمال قوه نظری میباشد و مقصود دانش حرف حفظ شرع و ثابت عقاید فقهی میباشد.
ولی چنانکه گفتیم، این تفاوتها مرتبط با صحبت متقدمان میباشد و صحبت متأخران به فلسفه اسلامی بسیار مجاورت شدهاست و در مورد و غرض اشتراک دارا هستند و اختلافشان در مقدمات و دلائل میباشد، چون مقدمات دلیل در حکمت، یقینی میباشد و مقدمات دلیل در حرف، مسلمات و مشهورات شرع انور میباشد.
و با تعریفی که متأخرین از دانش سخن کردهاند که: «دانش به وضع و اوضاع موجودات میباشد بر نهج ضوابط شرع» و مقایسه آن با این تمجید از فلسفه اسلامی که: «دانش به اوضاع موجودات میباشد به قدر شکیبایی انسان» میاقتدار سود گرفت که: درصورتیکه دانش صحبت محصور به مقررات شرع میباشد. حدود فلسفه به عبارتی حدود عقل و حوصله آدم میباشد. [۴۶]
۱۴ - شروع پیدایش دانش حرف
[دستکاری]
درباره استارت دانش صحبت بطور ظریف نمیقدرت حیث اعطا کرد. درصورتی که دانش سخن را دانش اصول عقاید فقاهتی بدانیم، می بایست شروع آن را توأم با اعتقادات انسان دانست البته درصورتی که غرض، شروع دانش سخن در اسلام باشد بایستی پیدایش دانش صحبت را بصورت قانونی در نصفه دوم قرن اولیه هجری و اوائل قرن دوم کاوش کرد. در حالتیکه چه مسائل کلی کلامی را میاقتدار در آیه ها شریفه قرآن مهربان و روایات نبوی تعقیب نمود، لکن نمیقدرت مجادلات و مباحثات کلامی را به مجال پیامبر پروردگار (صلی الله و علیه و آله) بازگرداند. چون از یک سو آسانی و صفای مسلمانها صدر اسلام و از سوی دیگر حضور شخصیت والای فرستاده اکرم (صلیاللهعلیهوآله) در بین مسلمین فرصت هرگونه زیراوچرا در مسائل اعتقادی را از میان می برد و صحبت فرستاده برای همگی افرادی که احیانا میتوانستند از لحاظ فکری با یکدیگر اختلافاتی داشته باشند، حجت و فصلالخطاب بود.
۱۴.۱ - علل پیدایش
پس از رحلت پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) و ساختوساز اختلاف فی مابین مسلمین که عمدتا ناشی از ضعف ایمان و قوت عصبیتهای قومی و ملی بود، زیرا و چراهای اعتقادی نیز صورت گرفت و مسائلی از قبیل جانشینی رسول اکرم، موقعیت مرتکب گناه کبیره، جبر و تفویض، و... مبناهای تأسیس مکاتب اساسی کلامی را نهاد بنیان.
اما برخی از محققین و مورخین لحاظ داراهستند که برهان مؤثر در پیدایش حرف در تاریخ اسلام عکس العمل مسلمین با اذهان و فرهنگ و تمدن ایرانیان و یونانیان و مصریان و... و آشنائی مسلمین با دینها و مذهب ها بزرگی زیرا یهود و مسیحیت و دین زرتشت بوده میباشد که مسلمین را به تلاشی بینگهبانی برای رویارویی با تهاجم ها فکری و فقهی آن ها برانگیخته میباشد.
به این ترتیب حیث، برهان مهم پیدایش دانش حرف را می بایست یک ادله فرنگی دانست در حالیکه در شرایطیکه انگیزه مهم پیدایش دانش سخن را اختلافات فکری مسلمان ها در تجزیه و نظارت مسائل اعتقادی، سیاسی، اجتماعی بدانیم، دانش حرف را مولود حوزه پندار اسلامی دانستهایم و این لحاظ به حقیقت نزدیکتر میباشد؛ چون از نگاه تاریخی طرح مسائل کلامی نیز پیش از آشنائی مسلمین با ایرانیان و یونانیان و... معمول بوده میباشد. و ولی تایید این حیث بمعنای نفی تأثیر تمدن ملتها و اعتقادات ادیان و مذهب ها غیر اسلامی در رویش و پویائی صحبت اسلامی وجود ندارد.
۱۴.۱.۱ - امامت
به هر هم اکنون از دربین مسائلی که در پیدایش دانش صحبت و فرق اسلامی تأثیر بسزائی داشته میباشد. یکی از مسأله امامت و جانشینی نبی اکرم (صلیاللهعلیهوآله) و ماجرای شورای سقیفه بنی ساعده را میقدرت اسم موفقیت که بدنبال خویش یک سلسله مباحث کلامی را از قبیل وجوب نصب امام، امامت مفضول یا این که افضل، پاکی امام، کیفیت گزینش امام، مختصات امام، شرائط برکنار امام و... بجای گذاشت و دیگر مسأله جبر و تفویض بشر که در نصفه دوم قرن نخستین بصورت بدون شوخی مطرح شد و اشخاصی مانند ربیعة الرأی صراحتا از جبر و غیلان دمشقی و محل پرستش جهنی از تفویض جانبداری میکردند و مناظراتی در بین آنها در همین قضیه انجام شده میباشد که در کتاب ها کلامی نام برده میباشد. طرح مسأله جبر و تفویض تدریجا باعث پیدایش یک سلسله مسائل دیگری در الهیات، طبیعیات و اجتماعیات شد. عدل، حسن و قبح ذاتی (عقلی) معلل بودن افعال باری به اعراض، محال بودن تکلیف ما لا یطاق و... به عنوان مثال مسائلی میباشد که جبر و سپردن بدنبال خویش آورد.
از دست اندرکاران مؤثر دیگر قتل عثمان، خلیفه سوم و حوادثی میباشد که در روزگار خلافت حضرت علی (علیهالسلام) رویداد، پیدایش مبارزه صفین و ماجرای حکمیت که منجر ظهور گروهی بنام خوارج شد که با اعتقادات خاص خویش زحمات فراوانی را برای علی (علیهالسلام) مهیا کردند. خوارج بنابر اصل اعتقادی خویش که: مرتکب گناه کبیره کافر میباشد و کافر را بایستی کشت، باور پیدا کردند که علی (علیهالسلام) با تایید حکمیت در مبارزه صفین کافر گردیده است و بایستی توبه نماید و همین فرمان موجب به شهید شدن وصال علی در محراب مسجد کوفه شد. و این استارت انحراف دور از شوخی از واقعیت اسلام بود که به نوبه خویش منجر مخالفتها و موافقتها و پیدایش فرق و مذهبها دیگر شوید.
عللی که باختصار بر شمردیم، به علاوه سیاستمداران قاضی بر بلاد اسلامی که اسباب و اثاث تضعیف یا این که تقویت فرق کلامی را بدلائل خاص سیاسی و اجتماعی مهیا میآوردند، مهمترین عواملی میباشد که در پیدایش و پرورش حرف و فرق کلامی مؤثر بودهاند.
ویژگیهای یک مجموعه تشریفاتی حرفهای چیست؟