فرقههای زنده
فرقههای امامیه، زیدیه و اسماعیلیه را از مشهورترین فرقههای جان دار و زنده در عالم تشیع دانستهاند:[۱۶]
امامیه
نوشتهیعلمیٔ اساسی: امامیه
امامیه بر این باورند که بعداز رحلت فرستاده(ص)، امام علی(ع) از سوی معبود به امامت رسید و جانشین بلافصل رسول اکرم(ص) شد و بعد از او، منصب امامت به امام حسن(ع) و آنگاه امام حسین(ع) و بعداز او به نُه نفر از اولاد وی، یعنی امام سجاد(ع)، امام باقر(ع)، امام راست گو(ع)، امام کاظم(ع)، امام رضا(ع)، امام جواد(ع)، امام هادی(ع)، امام حسن عسکری(ع) و امام مهدی(عج) تشریفات مشهد رسیده میباشد.[۱۷]
از دید امامیه، دوازدهمی امام، یعنی امام مهدی(عج) به عبارتی قائم و منجی میباشد که در غایب بودن بهرمز می برد و در آخرالزمان ظهور مینماید.[۱۸] امامیه، عصمت و طهارت امام را واجب دانسته و بر این باورند که کلیه امامان شیعه، معصوم میباشند.[۱۹] به یقین آنها، امامان، مفسران واقعی کتاب قرآن و سنت پیامبرند.[۲۰]
اسماعیلیه
نوشتهی علمیٔ مهم: اسماعیلیه
اسماعیلیه، بهگفته محمدجواد مشکور (درگذشت: ۱۳۷۴ش)، تاریخنگار و معلم دانش کده طهران، در کتاب «فرهنگ وتمدن فِرَق اسلامی»، اسم همگانی فرقههایی میباشد که بعداز امام راستگو(ع) به امامت فرزند بزرگش اسماعیل بن جعفر یا این که نوادهاش محمد بن اسماعیل، براین باوراند.[۲۱] اسماعیلیه در صدر به دو مجموعه اسماعیلیه خاص و اسماعیلیه عام تقسیم شدند.[۲۲] اسماعیلیه خاص بر این اطمینان بودند که اسماعیل در حین پدرش امام بود و غایب گشت و وی امام هفتم شیعه میباشد. اسماعیلیه عام معتقد بودند که اسماعیل در حین پدرش درگذشت و قبل از وفاتش، پسرش محمد را به جانشینی خویش انتخاب نمود.[۲۳] طباطبایی در شیعه در اسلام گفته میباشد کهاین دو مجموعه بعد از مدتی منقرض شدند و دسته دیگری که معتقد بودند اسماعیل در طی حیات پدرش امام بود و بعداز او امامت به پسرش محمد بن اسماعیل و آنگاه به ذریه وی رسید، تا در حال حاضر باقیماندهاند و همچنان پیروانی دارا هستند.[۲۴]
گفته می شود اسماعیلیه بعد از امامیه، بیشترین تعداد رهروان را دارااست و خویش در حین تاریخ به شاخههای متعدد تقسیم گردیده و در بیش تر از ۲۵ مرزوبوم، در آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکای شمالی وسیع گردیدهاند.[۲۵]
زیدیه
نوشتهعلمیٔ اساسی: زیدیه
رهروان زید بن علی و باورمندان به امامت او.[۲۶] گفته می شود آن ها زید بن علی را امام پنجم می دانند.[۲۷] روحانی اثرگذار (درگذشت: ۴۱۳ق) در اوائل المقالات گفته آنها به امامت امام علی و امام حسن و امام حسین و آنگاه به امامت زید بن علی قائلند.[۲۸] زیدیه همینطور معتقدند امام می بایست از اولاد حضرت فاطمه(س) باشد و لذا هر کسی از نسل حضرت فاطمه که دانا، شجاع و سخی باشد و برای قیام به حق، خروج نماید، به عبارتی امام میباشد.[۲۹]
زیدیه به پاکی امامان و همینطور رجعت اطمینان ندارند و برخلاف امامیه که قائل به وجود نص جلی برای جانشینی امام علی(ع) میباشند، معتقدند نصی که فرستاده(ص) درباره امام علی ذکر کرده نص خفی میباشد و امام علی سازه به مصالحی آن را صرفا برای برخی از اصحاب خاص خودش ذکر نموده است.[۳۰]
زیدیه با این که امام علی(ع) را جانشین بلافصل فرستاده می دانند، اما خلافت خلفای سهگانه قبل از امام علی(ع) را نیز درست و مشروع می دانند.[۳۱] محمدجواد مشکور در فرهنگ و تمدن فرق اسلامی، ۱۶ فرقه را تحت عنوان فرقههایی که از زیدیه منشعب گردیدهاند را معرفی کرده است.[۳۲] سه فرقه جارودیه، سلیمانیه (رهروان سلیمان بن جریر) و بُتریه (رهروان حسن بن با تقوا بن حیّ) از فرقههای عمده فرقه زیدیه به شمار میروند.[۳۳]
فرقههای منقرضگردیده
فرقههای زنده
فرقههای امامیه، زیدیه و اسماعیلیه را از مشهورترین فرقههای جان دار و زنده در عالم تشیع دانستهاند:[۱۶]
امامیه
نوشتهیعلمیٔ اساسی: امامیه
امامیه بر این باورند که بعداز رحلت فرستاده(ص)، امام علی(ع) از سوی معبود به امامت رسید و جانشین بلافصل رسول اکرم(ص) شد و بعد از او، منصب امامت به امام حسن(ع) و آنگاه امام حسین(ع) و بعداز او به نُه نفر از اولاد وی، یعنی امام سجاد(ع)، امام باقر(ع)، امام راست گو(ع)، امام کاظم(ع)، امام رضا(ع)، امام جواد(ع)، امام هادی(ع)، امام حسن عسکری(ع) و امام مهدی(عج) تشریفات مشهد رسیده میباشد.[۱۷]
از دید امامیه، دوازدهمی امام، یعنی امام مهدی(عج) به عبارتی قائم و منجی میباشد که در غایب بودن بهرمز می برد و در آخرالزمان ظهور مینماید.[۱۸] امامیه، عصمت و طهارت امام را واجب دانسته و بر این باورند که کلیه امامان شیعه، معصوم میباشند.[۱۹] به یقین آنها، امامان، مفسران واقعی کتاب قرآن و سنت پیامبرند.[۲۰]
اسماعیلیه
نوشتهی علمیٔ مهم: اسماعیلیه
اسماعیلیه، بهگفته محمدجواد مشکور (درگذشت: ۱۳۷۴ش)، تاریخنگار و معلم دانش کده طهران، در کتاب «فرهنگ وتمدن فِرَق اسلامی»، اسم همگانی فرقههایی میباشد که بعداز امام راستگو(ع) به امامت فرزند بزرگش اسماعیل بن جعفر یا این که نوادهاش محمد بن اسماعیل، براین باوراند.[۲۱] اسماعیلیه در صدر به دو مجموعه اسماعیلیه خاص و اسماعیلیه عام تقسیم شدند.[۲۲] اسماعیلیه خاص بر این اطمینان بودند که اسماعیل در حین پدرش امام بود و غایب گشت و وی امام هفتم شیعه میباشد. اسماعیلیه عام معتقد بودند که اسماعیل در حین پدرش درگذشت و قبل از وفاتش، پسرش محمد را به جانشینی خویش انتخاب نمود.[۲۳] طباطبایی در شیعه در اسلام گفته میباشد کهاین دو مجموعه بعد از مدتی منقرض شدند و دسته دیگری که معتقد بودند اسماعیل در طی حیات پدرش امام بود و بعداز او امامت به پسرش محمد بن اسماعیل و آنگاه به ذریه وی رسید، تا در حال حاضر باقیماندهاند و همچنان پیروانی دارا هستند.[۲۴]
گفته می شود اسماعیلیه بعد از امامیه، بیشترین تعداد رهروان را دارااست و خویش در حین تاریخ به شاخههای متعدد تقسیم گردیده و در بیش تر از ۲۵ مرزوبوم، در آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکای شمالی وسیع گردیدهاند.[۲۵]
زیدیه
نوشتهعلمیٔ اساسی: زیدیه
رهروان زید بن علی و باورمندان به امامت او.[۲۶] گفته می شود آن ها زید بن علی را امام پنجم می دانند.[۲۷] روحانی اثرگذار (درگذشت: ۴۱۳ق) در اوائل المقالات گفته آنها به امامت امام علی و امام حسن و امام حسین و آنگاه به امامت زید بن علی قائلند.[۲۸] زیدیه همینطور معتقدند امام می بایست از اولاد حضرت فاطمه(س) باشد و لذا هر کسی از نسل حضرت فاطمه که دانا، شجاع و سخی باشد و برای قیام به حق، خروج نماید، به عبارتی امام میباشد.[۲۹]
زیدیه به پاکی امامان و همینطور رجعت اطمینان ندارند و برخلاف امامیه که قائل به وجود نص جلی برای جانشینی امام علی(ع) میباشند، معتقدند نصی که فرستاده(ص) درباره امام علی ذکر کرده نص خفی میباشد و امام علی سازه به مصالحی آن را صرفا برای برخی از اصحاب خاص خودش ذکر نموده است.[۳۰]
زیدیه با این که امام علی(ع) را جانشین بلافصل فرستاده می دانند، اما خلافت خلفای سهگانه قبل از امام علی(ع) را نیز درست و مشروع می دانند.[۳۱] محمدجواد مشکور در فرهنگ و تمدن فرق اسلامی، ۱۶ فرقه را تحت عنوان فرقههایی که از زیدیه منشعب گردیدهاند را معرفی کرده است.[۳۲] سه فرقه جارودیه، سلیمانیه (رهروان سلیمان بن جریر) و بُتریه (رهروان حسن بن با تقوا بن حیّ) از فرقههای عمده فرقه زیدیه به شمار میروند.[۳۳]
فرقههای منقرضگردیده
ویژگیهای یک مجموعه تشریفاتی حرفهای چیست؟