رعایت متانت و آداب در هر امری، باعث دست یافتن خوب به هدف ها آن شغل میباشد. هر چیزی هم برای خویش آدابی دارااست؛ مثل آداب بیزنس، آداب معاشرت، آداب استحصال دانش، آداب نبرد و نزاع، آداب نماز و خواندن و ... که آشنایی و ملاحظه آنها، آن فرمان را توفیق آمیزخیس میسازد و دلیل را به غرض مجاورتخیس میسازد.
به عنوان مثال برای زیارت هم آدابی نام برده میباشد. ملاحظه آنها هم اجر بیشتر داراست، هم زائر را در دستاوردهای معنوی زیارت کامیابخیس میسازد و هم تربیت کننده میباشد و مایه رابطه روحی خوب . تشریفات مشهد
این آداب، بعضا ظاهری میباشد و برخی باطنی. در کتاب ها حدیث هم تیتر آداب ظاهری و آداب باطنی برای برخی از ایفا و سنن مطرح شدهاست. بدونشک به عبارتی آداب ظاهری هم به استخراج توجّه قلبی و آداب باطنی امداد مینماید.
چگونگی زیارت کردن و جزئیات زیارت تلاوت و معدودّ و کیف این تشرّف و دیدار معنوی را نیز بایستی از اولیای آئین یادگرفت. امام راست گو(ع) به محمد بن مسلم ـ که از اصحاب گرانقدر اوست اینگونه آیین نامه می دهد:
«هر گاه به زیارت مرقد امیرالمؤمنین(ع) رفتی، غسل زیارت کن، پاکیزهترین خرقههایت را بپوش، بوی خوش و عطریات به کار گیری کن، با متانت و ادب و آهسته آهسته تکان کن ، زمانی به باب السّلام رسیدی، رو به قبله بایست و سه توشه تکبیر بگو، بعد زیارت را بخوان...».[1]
این نکات، برای مثال آداب ظاهری زیارت میباشد.
مرحوم کلینی در کتاب کافی، مرحوم شهید اولیه در کتاب دروس و همینطور مرحوم روضه خوان عباس قمی در مفاتیح الجنان، آداب فراوانی برای زیارت نقل کردهاند.
آنجه دراین نوشته میخوانید، بعضا از مهم ترین آن آداب، با تبیینی پرنور و تفصیل و گسترش آن میباشد.
1. غسل زیارت
برای حضور در مقبرهها، زائر بایستی تمیز باشد، هم عصمت ظاهری، هم درونی. غسل زیارت از آن جا که تحت عنوان یک فعالیت عبادی اعمال می گیرد، ضمن تمیزی جسم و جامه، عصمت روح و سرازیر را هم پیرو دارااست. هم پیش از شروع مهاجرت زیارتی و هنگام خارج رفتن از منزل و شهر و بیشتراز استارت مهاجرت مستحب میباشد، هم پیش از تشرف به مقبرههای مطهّر معصومان(ع).
غسل، یک عصمت و طهارت جسمی میباشد، اما صفای روحی و معنوی هم دارااست؛ زیرا هم پا با نیّت، بیان معبود و دعاست و فقط دوش تصاحب کردن و شستن تن وجود ندارد؛ مثل وضو که صرف شستن شکل و دستها وجود ندارد. نورانیت و اثر ها معنوی و روحی آن در سایه اعتنا و قصد نزدیکی و عبادت آماده میگردد. وضو تحت عنوان پیشگفتار نماز و غسل تحت عنوان پیشگفتار زیارت میباشد.
در زیارت هفتم امام حسین(ع) که حضرت درست گو(ع)به صفوان جمّال آموخته، حضرت می فرماید: زمانی خواستی به زیارت بروی، از آب فرات غسل کن و هنگام غسل بگو: بسم الله و بالله، اللهم اجعله نوراً و طهوراً و حرزاً و شفاءً مِن کُلِّ داءٍ وَ سُقمٍ و آفةٍ و عاهةٍ، الّلهم طهّر به قلبی و اشْرَح به صَدری و سهّل به اَمری.
با این دعا و امثال آن، هم عمل با اسم و خاطر معبود شروع میشود، هم طلب نورانیت و عصمت و طهارت و شفا و ایمنی میباشد و هم دعا برای پاکی قلب و گستردن صدر و سادگی فعالیت.
غسل زیارت، یک معنای نمادین هم دارااست؛ یعنی شستشوی جسم و تمیزی تن، نمادی از عصمت روح میباشد: «شستشویی کن و آنگه به خرابات خرام».
هر که برای تشرف به بقاع آلایش جسمی را میزداید، آلایش روح را هم می بایست بشوید تا هم با جسم منزه، هم روح تمیز، هم خرقه تازه، هم با روحیّه جدید تشرف یابد؛ چراکه توبه و خضوع و خشوع، خرقه روح میباشد. در روایات سفارش گردیده زمانی زائر از غسل سوا شد، لباس تمیز و منزه بپوشد و دو رکعت نماز بخواند و با بیان معبود و «الله اکبر» و «لااله الا الله» و با گامهای خرد به طرف مزار برود. همگی اینها در تأمین اکنون معنوی مؤثر میباشد. برای غسل زیارت، دعاهای دیگری نیز وارداتی میباشد.
عصمت و طهارت روحی شرط رابطه با پاکدلان و منزهجانان و حضور در اماکن مقدس میباشد. رعایت این آرامش در حالا حیات امامان هم آیتم تأکید میباشد. تعدادی نفر در مدینه قصد تشرّف به حضور امام راستگو(ع) داشتند. در رویکرد یک کدام از اصحاب از کوچهای خارج آمد و بدین گردآوری پیوست؛ در حالی که جنب بود و اینان نمیدانستند. زمانی سرویس امام رسیدند و درود دادند، حضرت خطاب به آن فرد فرمود: آیا نمیدانی که شایسته وجود ندارد فرد جنب به منزل انبیا وارد گردد؟ وی بازگشت و بقیّه به سرویس امام شرفیاب شدند.[2]
امام راستگو(ع) سفارش فرموده میباشد: هر گاه به قصد زیارت قبر امیرمؤمنان(ع) رفتی، وضو بگیر، غسل کن و با وقار رویکرد برو. امام هادی(ع) نیز به موسی بن عبدالله نخعی ـ که از آن حضرت، زیارتی بدون نقص و جامع برای هر کدام از ائمّه درخواست کرد، و حضرت هم زیارت جامعه را به وی فراگرفت ـ پیش از ذکر متن زیارت فرمود: هر گاه به آستانه مرقد آن حضرت رسیدی، بایست در حالی که با غسل هستی، شهادتین را بگو و اجازه دخول بخوان ...، و آداب دیگر. در حدیثی هم که صفوان جمال از حضرت راست گو(ع) میپرسد: امیرالمؤمنین را چهطور زیارت کنم؟ می فرماید: هر گاه عزم زیارت کردی، غسل کن، دو لباس منزه و شسته گردیدهات را بپوش، بو بزن و با بوی خوش به زیارت برو.[3]
خوشبویی و تمیزی از خلق انبیاست و برای زیارت اولیای الهی تأکید بیشتری بر آن گردیده است.
جنبه دیگری غسل زیارت، به آن گاه اجتماعی آن مربوط میشود. معمولاً در تجمعها و هجرتها، ممکن میباشد تن عرق نماید، اطراف از لحاظ بوی تن و عرق پاها و غبار آلودگی زائران و ... ناهنجاریهایی داشته باشد که تحمّل آن برای سایرافراد بهتر و خوشایند نباشد. غسل زیارت، گامی برای تولید فضای مناسبخیس در اماکن زیارتی و در دستههای زائران میباشد. متانت تشرف به محضر یک شخصیت تعالی ایجاب مینماید که دیدار کننده با شایسته ترین جامه و پسندیدهترین اوضاع و احوال و هیئت و با آراستگی بی نقص برود تا ادای احترام نموده باشد. غسل قبل از زیارت، تا حدّی پشتیبانی کننده این غرض میباشد و فارغ از آن نوعی بیاحترامی می گردد.
از امام راستگو(ع) درباره آیه )خذوا زینتکم عند تک تکِّ مسجد( پرسیدند، فرمود: «الغُسل عِندَ لقاءِ کُلِّ امامٍ»[4].
آن حضرت غسل هنگام دیدار هر امام را مصداقی از آراستگی هنگام عبادت یا این که حضور در عبادتگاه به شمار میآورده میباشد و این برای زائران درس تمیزی و خوشبویی و وقار ظاهری میباشد.
2. خرقه منزه و آراستگی و خوشبویی
پوشیدن لباس تازه و خرقه منزه و استعمال از بو، آداب دیگر تشرف به بقعههای مطهّر میباشد. در احادیث، هم بر «ثوب تازه» تأکید گردیده، هم بر «ثوب نظیف» که میرساند تمیزی و تازگی هر دو آیتم مداقه میباشد. مرحوم سود کاشانی به گزارش روضه خوان صدوق، یک کدام از آداب زیارت قبور ائمه در عراق و خراسان را همین نکته میداند؛ از جملهً در زیارت سید الشهدا(ع) می گوید:
«هر گاه به زیارت آن حضرت رفتی، از کنار فرات غسل کن، خرقههای پاکیزه بپوش و پا لخت به سوی مقبره عزیمت کن».
وی در زمینه ی زیارت حضرت کاظم(ع) در بغداد و زیارت امام رضا(ع) در طوس هم غسل و تمیزی و پوشیدن جامه تازه را ذکر مینماید، و نیز در زیارت قبر عسکریّین(ع) در سامرا هم همین سفارش را دارااست: «... فاغتسِل و تَنَظَّفْ و البسْ ثوبَیک الطاهِرَینِ».[5]
ازآنجاکه شرایط روحی و جسمی و ظواهر و درون در یکدیگر تأثیر متقابل دارا هستند، نوع خرقه و احوال ظاهری زائر در پدید وارد شدن هم اکنون مطلوب روحی و ساخت نشاط معنوی مؤثر میباشد. جامه منزه و تازه هم همین تاثیر روحی را دارااست. به علاوه، حرمتگذاری به شخصیتی که به دیدارش می رویم، بخشی هم در آراستگی ظواهر و تروتمیز و معطّر بودن خرقه و رمز و اوضاع جلوه مینماید.
3. متانت و طمأنینه
ادب و ادب ظاهری، نشان طمأنینه درونی میباشد. خلق عجلهزده هم گویای داخل آشفته و نابسامان میباشد. در سفارشای مرتبط با زیارت آمده میباشد که: با ادب و ادب راه و روش بروید، گامها را خرد بردارید، موقعیت طمأنینه داشته باشید، با موقعیت بیان و تسبیح و تکبیر، وارد بقاع و مزار گردید. اینها جهات شکلی و آداب ظاهری میباشد که در داخل و باطن زائر هم تاثیر میگذارد.
پیاده رفتن برخی از ائمه به مسافرت حج را شنیدهاید؛ مثل امام حسن مجتبی(ع) و امام کاظم(ع) . پیاده روی هم موثر بر روح و داخل میباشد. صفوان جمال نقل مینماید که با حضرت درست گو(ع) همسفر بود، به کوفه که رسیدند، امام امر کرد تا مرکب را بخواباند و فرمود: اینجا قبر جدم امیرمؤمنان(ع) میباشد. آن گاه حضرت غسل کرد، خرقه دیگری پوشید، به طرفه تپهای که قبر علی(ع) آنجا بود، خط مش زمینخورد و به صفوان فرمود: تو هم مثل اینجانب کن، قدمهایت را خرد بردار، نگاهت را به طرف زیر بگیر، متواضعانه خط مش برو... . آن گاه خودش با صفوان به طرف قبر جنبش کردند؛ در حالی که سکینه و ادب بر آن دو حکم دهنده بود و تسبیح و تقدیس و تهلیل میگفتند، تا به قبر شریف رسیدند.[6]
در حدیث دیگری، امام هادی(ع) هنگام یاددادن زیارت جامعه کبیره به موسی بن عبدالله نخعی، قبل از ذکر متن زیارتنامه به او فرمود: هر گاه وارد بقاع شدی و قبر را دیدی، بایست و سی توشه، الله اکبر بگو، بعد از آن مقداری جلو برو، در حالی که هم پا با وقار و آرامش باشی، مسافت قدمهایت را کوتاه کن، بایست، بازهم سی توشه تکبیر بگو، آن گاه مجاورت قبر برو، چهل توشه تکبیر بگو، بعد از آن بگو: «السلام علیکم یا این که اهل بیت النبّوه..».
رعایت متانت و آداب در هر امری، باعث دست یافتن خوب به هدف ها آن شغل میباشد. هر چیزی هم برای خویش آدابی دارااست؛ مثل آداب بیزنس، آداب معاشرت، آداب استحصال دانش، آداب نبرد و نزاع، آداب نماز و خواندن و ... که آشنایی و ملاحظه آنها، آن فرمان را توفیق آمیزخیس میسازد و دلیل را به غرض مجاورتخیس میسازد.
به عنوان مثال برای زیارت هم آدابی نام برده میباشد. ملاحظه آنها هم اجر بیشتر داراست، هم زائر را در دستاوردهای معنوی زیارت کامیابخیس میسازد و هم تربیت کننده میباشد و مایه رابطه روحی خوب . تشریفات مشهد
این آداب، بعضا ظاهری میباشد و برخی باطنی. در کتاب ها حدیث هم تیتر آداب ظاهری و آداب باطنی برای برخی از ایفا و سنن مطرح شدهاست. بدونشک به عبارتی آداب ظاهری هم به استخراج توجّه قلبی و آداب باطنی امداد مینماید.
چگونگی زیارت کردن و جزئیات زیارت تلاوت و معدودّ و کیف این تشرّف و دیدار معنوی را نیز بایستی از اولیای آئین یادگرفت. امام راست گو(ع) به محمد بن مسلم ـ که از اصحاب گرانقدر اوست اینگونه آیین نامه می دهد:
«هر گاه به زیارت مرقد امیرالمؤمنین(ع) رفتی، غسل زیارت کن، پاکیزهترین خرقههایت را بپوش، بوی خوش و عطریات به کار گیری کن، با متانت و ادب و آهسته آهسته تکان کن ، زمانی به باب السّلام رسیدی، رو به قبله بایست و سه توشه تکبیر بگو، بعد زیارت را بخوان...».[1]
این نکات، برای مثال آداب ظاهری زیارت میباشد.
مرحوم کلینی در کتاب کافی، مرحوم شهید اولیه در کتاب دروس و همینطور مرحوم روضه خوان عباس قمی در مفاتیح الجنان، آداب فراوانی برای زیارت نقل کردهاند.
آنجه دراین نوشته میخوانید، بعضا از مهم ترین آن آداب، با تبیینی پرنور و تفصیل و گسترش آن میباشد.
1. غسل زیارت
برای حضور در مقبرهها، زائر بایستی تمیز باشد، هم عصمت ظاهری، هم درونی. غسل زیارت از آن جا که تحت عنوان یک فعالیت عبادی اعمال می گیرد، ضمن تمیزی جسم و جامه، عصمت روح و سرازیر را هم پیرو دارااست. هم پیش از شروع مهاجرت زیارتی و هنگام خارج رفتن از منزل و شهر و بیشتراز استارت مهاجرت مستحب میباشد، هم پیش از تشرف به مقبرههای مطهّر معصومان(ع).
غسل، یک عصمت و طهارت جسمی میباشد، اما صفای روحی و معنوی هم دارااست؛ زیرا هم پا با نیّت، بیان معبود و دعاست و فقط دوش تصاحب کردن و شستن تن وجود ندارد؛ مثل وضو که صرف شستن شکل و دستها وجود ندارد. نورانیت و اثر ها معنوی و روحی آن در سایه اعتنا و قصد نزدیکی و عبادت آماده میگردد. وضو تحت عنوان پیشگفتار نماز و غسل تحت عنوان پیشگفتار زیارت میباشد.
در زیارت هفتم امام حسین(ع) که حضرت درست گو(ع)به صفوان جمّال آموخته، حضرت می فرماید: زمانی خواستی به زیارت بروی، از آب فرات غسل کن و هنگام غسل بگو: بسم الله و بالله، اللهم اجعله نوراً و طهوراً و حرزاً و شفاءً مِن کُلِّ داءٍ وَ سُقمٍ و آفةٍ و عاهةٍ، الّلهم طهّر به قلبی و اشْرَح به صَدری و سهّل به اَمری.
با این دعا و امثال آن، هم عمل با اسم و خاطر معبود شروع میشود، هم طلب نورانیت و عصمت و طهارت و شفا و ایمنی میباشد و هم دعا برای پاکی قلب و گستردن صدر و سادگی فعالیت.
غسل زیارت، یک معنای نمادین هم دارااست؛ یعنی شستشوی جسم و تمیزی تن، نمادی از عصمت روح میباشد: «شستشویی کن و آنگه به خرابات خرام».
هر که برای تشرف به بقاع آلایش جسمی را میزداید، آلایش روح را هم می بایست بشوید تا هم با جسم منزه، هم روح تمیز، هم خرقه تازه، هم با روحیّه جدید تشرف یابد؛ چراکه توبه و خضوع و خشوع، خرقه روح میباشد. در روایات سفارش گردیده زمانی زائر از غسل سوا شد، لباس تمیز و منزه بپوشد و دو رکعت نماز بخواند و با بیان معبود و «الله اکبر» و «لااله الا الله» و با گامهای خرد به طرف مزار برود. همگی اینها در تأمین اکنون معنوی مؤثر میباشد. برای غسل زیارت، دعاهای دیگری نیز وارداتی میباشد.
عصمت و طهارت روحی شرط رابطه با پاکدلان و منزهجانان و حضور در اماکن مقدس میباشد. رعایت این آرامش در حالا حیات امامان هم آیتم تأکید میباشد. تعدادی نفر در مدینه قصد تشرّف به حضور امام راستگو(ع) داشتند. در رویکرد یک کدام از اصحاب از کوچهای خارج آمد و بدین گردآوری پیوست؛ در حالی که جنب بود و اینان نمیدانستند. زمانی سرویس امام رسیدند و درود دادند، حضرت خطاب به آن فرد فرمود: آیا نمیدانی که شایسته وجود ندارد فرد جنب به منزل انبیا وارد گردد؟ وی بازگشت و بقیّه به سرویس امام شرفیاب شدند.[2]
امام راستگو(ع) سفارش فرموده میباشد: هر گاه به قصد زیارت قبر امیرمؤمنان(ع) رفتی، وضو بگیر، غسل کن و با وقار رویکرد برو. امام هادی(ع) نیز به موسی بن عبدالله نخعی ـ که از آن حضرت، زیارتی بدون نقص و جامع برای هر کدام از ائمّه درخواست کرد، و حضرت هم زیارت جامعه را به وی فراگرفت ـ پیش از ذکر متن زیارت فرمود: هر گاه به آستانه مرقد آن حضرت رسیدی، بایست در حالی که با غسل هستی، شهادتین را بگو و اجازه دخول بخوان ...، و آداب دیگر. در حدیثی هم که صفوان جمال از حضرت راست گو(ع) میپرسد: امیرالمؤمنین را چهطور زیارت کنم؟ می فرماید: هر گاه عزم زیارت کردی، غسل کن، دو لباس منزه و شسته گردیدهات را بپوش، بو بزن و با بوی خوش به زیارت برو.[3]
خوشبویی و تمیزی از خلق انبیاست و برای زیارت اولیای الهی تأکید بیشتری بر آن گردیده است.
جنبه دیگری غسل زیارت، به آن گاه اجتماعی آن مربوط میشود. معمولاً در تجمعها و هجرتها، ممکن میباشد تن عرق نماید، اطراف از لحاظ بوی تن و عرق پاها و غبار آلودگی زائران و ... ناهنجاریهایی داشته باشد که تحمّل آن برای سایرافراد بهتر و خوشایند نباشد. غسل زیارت، گامی برای تولید فضای مناسبخیس در اماکن زیارتی و در دستههای زائران میباشد. متانت تشرف به محضر یک شخصیت تعالی ایجاب مینماید که دیدار کننده با شایسته ترین جامه و پسندیدهترین اوضاع و احوال و هیئت و با آراستگی بی نقص برود تا ادای احترام نموده باشد. غسل قبل از زیارت، تا حدّی پشتیبانی کننده این غرض میباشد و فارغ از آن نوعی بیاحترامی می گردد.
از امام راستگو(ع) درباره آیه )خذوا زینتکم عند تک تکِّ مسجد( پرسیدند، فرمود: «الغُسل عِندَ لقاءِ کُلِّ امامٍ»[4].
آن حضرت غسل هنگام دیدار هر امام را مصداقی از آراستگی هنگام عبادت یا این که حضور در عبادتگاه به شمار میآورده میباشد و این برای زائران درس تمیزی و خوشبویی و وقار ظاهری میباشد.
2. خرقه منزه و آراستگی و خوشبویی
پوشیدن لباس تازه و خرقه منزه و استعمال از بو، آداب دیگر تشرف به بقعههای مطهّر میباشد. در احادیث، هم بر «ثوب تازه» تأکید گردیده، هم بر «ثوب نظیف» که میرساند تمیزی و تازگی هر دو آیتم مداقه میباشد. مرحوم سود کاشانی به گزارش روضه خوان صدوق، یک کدام از آداب زیارت قبور ائمه در عراق و خراسان را همین نکته میداند؛ از جملهً در زیارت سید الشهدا(ع) می گوید:
«هر گاه به زیارت آن حضرت رفتی، از کنار فرات غسل کن، خرقههای پاکیزه بپوش و پا لخت به سوی مقبره عزیمت کن».
وی در زمینه ی زیارت حضرت کاظم(ع) در بغداد و زیارت امام رضا(ع) در طوس هم غسل و تمیزی و پوشیدن جامه تازه را ذکر مینماید، و نیز در زیارت قبر عسکریّین(ع) در سامرا هم همین سفارش را دارااست: «... فاغتسِل و تَنَظَّفْ و البسْ ثوبَیک الطاهِرَینِ».[5]
ازآنجاکه شرایط روحی و جسمی و ظواهر و درون در یکدیگر تأثیر متقابل دارا هستند، نوع خرقه و احوال ظاهری زائر در پدید وارد شدن هم اکنون مطلوب روحی و ساخت نشاط معنوی مؤثر میباشد. جامه منزه و تازه هم همین تاثیر روحی را دارااست. به علاوه، حرمتگذاری به شخصیتی که به دیدارش می رویم، بخشی هم در آراستگی ظواهر و تروتمیز و معطّر بودن خرقه و رمز و اوضاع جلوه مینماید.
3. متانت و طمأنینه
ادب و ادب ظاهری، نشان طمأنینه درونی میباشد. خلق عجلهزده هم گویای داخل آشفته و نابسامان میباشد. در سفارشای مرتبط با زیارت آمده میباشد که: با ادب و ادب راه و روش بروید، گامها را خرد بردارید، موقعیت طمأنینه داشته باشید، با موقعیت بیان و تسبیح و تکبیر، وارد بقاع و مزار گردید. اینها جهات شکلی و آداب ظاهری میباشد که در داخل و باطن زائر هم تاثیر میگذارد.
پیاده رفتن برخی از ائمه به مسافرت حج را شنیدهاید؛ مثل امام حسن مجتبی(ع) و امام کاظم(ع) . پیاده روی هم موثر بر روح و داخل میباشد. صفوان جمال نقل مینماید که با حضرت درست گو(ع) همسفر بود، به کوفه که رسیدند، امام امر کرد تا مرکب را بخواباند و فرمود: اینجا قبر جدم امیرمؤمنان(ع) میباشد. آن گاه حضرت غسل کرد، خرقه دیگری پوشید، به طرفه تپهای که قبر علی(ع) آنجا بود، خط مش زمینخورد و به صفوان فرمود: تو هم مثل اینجانب کن، قدمهایت را خرد بردار، نگاهت را به طرف زیر بگیر، متواضعانه خط مش برو... . آن گاه خودش با صفوان به طرف قبر جنبش کردند؛ در حالی که سکینه و ادب بر آن دو حکم دهنده بود و تسبیح و تقدیس و تهلیل میگفتند، تا به قبر شریف رسیدند.[6]
در حدیث دیگری، امام هادی(ع) هنگام یاددادن زیارت جامعه کبیره به موسی بن عبدالله نخعی، قبل از ذکر متن زیارتنامه به او فرمود: هر گاه وارد بقاع شدی و قبر را دیدی، بایست و سی توشه، الله اکبر بگو، بعد از آن مقداری جلو برو، در حالی که هم پا با وقار و آرامش باشی، مسافت قدمهایت را کوتاه کن، بایست، بازهم سی توشه تکبیر بگو، آن گاه مجاورت قبر برو، چهل توشه تکبیر بگو، بعد از آن بگو: «السلام علیکم یا این که اهل بیت النبّوه..».

انتخاب تالار و باغ مناسب برای مراسم در مشهد – نکات و معیارهای حرفهای